Rozliczenie z występującym wspólnikiem spółki jawnej

Wystąpienie wspólnika może się odbyć w drodze wypowiedzenia umowy spółki jawnej. Zgodnie z art. 61 § 1 kodeksu spółek handlowych, jeżeli spółkę zawarto na czas nieoznaczony, wspólnik może wypowiedzieć umowę spółki na sześć miesięcy przed końcem roku obrotowego. Wynika z tego, że w spółce jawnej utworzonej na czas nieoznaczony, każdy ze wspólników może wypowiedzieć umowę.

Aby jednak wypowiedzenie było skuteczne, musi zostać złożone najpóźniej na sześć miesięcy przed końcem roku obrotowego. W umowie spółki można również skrócić bądź też wydłużyć termin wypowiedzenia umowy. Wypowiedzenia umowy dokonuje się w formie pisemnego oświadczenia, które należy złożyć pozostałym wspólnikom albo wspólnikowi uprawnionemu do reprezentowania spółki.
Wypowiedzenie umowy w zasadzie prowadzi do rozwiązania spółki, jednakże stosownie do art. 64 § 1 kodeksu spółek handlowych spółka może funkcjonować dalej pomiędzy pozostałymi wspólnikami, jeżeli Umowa spółki tak stanowi lub pozostali wspólnicy tak postanowią. W takim wypadku jedynym skutkiem wypowiedzenia umowy będzie więc wystąpienie wspólnika ze spółki.

W przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki ma on prawo do rozliczenia się ze spółką z tytułu swojego udziału kapitałowego w majątku spółki. Przepis art. 65 kodeksu spółek handlowych reguluje sposób określenia wartość udziału kapitałowego oznaczonego w złotych wspólnika, którego równowartość ma być wypłacona wspólnikowi  w razie wystąpienia ze spółki tego wspólnika.

Zgodnie z art. 65 § 1 kodeksu spółek handlowych w przypadku wystąpienia wspólnika ze spółki wartość udziału kapitałowego wspólnika oznacza się na podstawie osobnego bilansu, uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki. Bilans uwzględniający wartość zbywczą majątku spółki jest osobnym bilansem, a nie bilansem rocznym, chociaż w przypadku wskazanym w art. 65 § 2 pkt 1 kodeksu spółek handlowych będzie on sporządzony na ten sam dzień, co bilans roczny. Wspólnicy mogą w umowie zawiązującej spółkę jawną lub w późniejszej umowie zmieniającej umowę spółki jawnej ustalić zasady sporządzania bilansu inne, aniżeli przewidziane w kodeksie spółek handlowych.

Bilans, o którym mowa w art. 65 kodeksu spółek handlowych, jest bilansem likwidacyjnym, przy którego sporządzaniu nie przyjmuje się tzw. zasady kontynuacji. W bilansie tym należy wartość majątku spółki ustalić nie według wartości bilansowej poszczególnych składników majątkowych, lecz według jego wartości dla przedsiębiorstwa prowadzonego przez spółkę. Przy wycenie, stosownie do art. 29 ustawy o rachunkowości, nie może być stosowana zasada, że wartość zbywcza stanowi podstawę wyceny, jeśli nie jest wyższa od kosztu nabycia (wytworzenia). Nadto bilans wystąpienia ujawni ciche rezerwy (dodatnia różnica pomiędzy wartością zbywczą a wynikającą ze zwykłej wyceny bilansowej aktywów spółki), które w tym bilansie zwiększą zysk (zmniejszą stratę). Odmienny sposób wyceny aktywów wpłynie też na zmianę wysokości kapitału rezerwowego z aktualizacji wyceny (różnice - ciche rezerwy w tym bilansie powinny być przeniesione w całości na zysk), oczywiście tylko dla celów tego bilansu i spłaty wspólnika. Niewątpliwie istnieje prawdopodobieństwo, że wypłata dokonana na rzecz ustępującego wspólnika będzie wyższa, aniżeli wynikałoby to ze zwykłego bilansu.

Jako dzień bilansowy przyjąć należy ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia. Odpowiada to zasadzie art. 61 § 1 kodeksu spółek handlowych, że niezależnie od daty wypowiedzenia, sześciomiesięczny termin musi upłynąć do końca roku obrotowego, w którym wypowiedzenie nastąpiło. Jeżeli umowa przewiduje odmienne terminy (nie na koniec roku ani innych okresów), to zasada ta nie ulega zmianie i przyjąć należy za dzień bilansowy ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia. W doktrynie  można spotkać się i z takim poglądem, iż właściwy jest ostatni dzień takiego terminu.

Zgodnie z art. 52 ust. 3 ustawy o rachunkowości, bilans powinien być sporządzony w terminie 3 miesięcy od dnia bilansowego.
Obowiązek ustalenia wartości udziału kapitałowego wspólnika na ostatni dzień roku obrotowego, w którym upłynął termin wypowiedzenia oznacza konieczność przeszacowania udziału kapitałowego wspólnika. W wyniku przeszacowania, o którym mowa, udział kapitałowy wspólnika może - w porównaniu z jego wartością początkową - ulec zwiększeniu (gdy wartość majątku spółki jest większa od wartości wszystkich wniesionych wkładów) lub zmniejszeniu (gdy wartość majątku spółki okaże się mniejsza od wartości wszystkich wniesionych wkładów). Z braku jakiejkolwiek wskazówki w ustawie należy przyjąć, że zwiększenie (zmniejszenie) udziału kapitałowego powinno być proporcjonalne do procentu pierwotnego udziału kapitałowego wspólnika w ogólnej wartości wszystkich udziałów kapitałowych.

Jeżeli stosownie do art. 50 kodeksu spółek handlowych wartość początkowa udziału kapitałowego wynosiła równowartość umówionego wkładu, a w dniu bilansowym, o którym mowa w § 2 art. 65 kodeksu spółek handlowych, wkłady te nie zostały jeszcze wniesione, udział wspólnika należy oczywiście pomniejszyć o kwotę należności z tego tytułu. To samo dotyczy wartości wkładu polegającego na oddaniu rzeczy do używania.

Obliczony w podany sposób udział kapitałowy powinien być wypłacony w pieniądzu. Jedynie w przypadku, gdy wspólnik wniósł do spółki określone rzeczy tylko do używania, stosownie do art. 65 § 3 kodeksu spółek handlowych rzeczy te powinny być zwrócone temu wspólnikowi w naturze. Rzeczy te zwraca się w naturze w stanie, w jakim się znajdują w chwili zwrotu; spółka odpowiada jednak za pogorszenie przedmiotu wkładu ponad stopień wynikający z normalnego zużycia.

Występujący ze spółki wspólnik może się umówić z pozostałymi wspólnikami, że jego udział kapitałowy zostanie rozliczony w części w pieniądzu, a w części w składnikach rzeczowych majątku spółki.

Przepis art. 65 § 4 kodeksu spółek handlowych stanowi, że jeżeli udział kapitałowy występującego wspólnika przy rozliczeniu wykazuje wartość ujemną, wspólnik jest obowiązany wyrównać przypadającą na niego brakującą wartość. W takiej sytuacji więc to spółka ma Roszczenie wobec wspólnika ustępującego ze spółki co do wyrównania spółce niedoboru.

Ustawa nie ustanawia terminu wypłaty, należy zatem uznać, stosownie do art. 455 kodeksu cywilnego, że roszczenie o nią jest wymagalne po wezwaniu spółki do spełnienia świadczeni, jakkolwiek samo zobowiązanie spółki powstaje dopiero z chwilą sporządzenia bilansu.

Roszczenie o wypłatę równowartości udziału kapitałowego jest roszczeniem wobec spółki, a nie wobec poszczególnych wspólników, jednakże pozostali wspólnicy ponoszą odpowiedzialność solidarną i subsydiarną ze spółką – tak jak za każde inne zobowiązanie w myśl zasad wynikających z art. 22 § 2 i art. 31 § 1 kodeksu spółek handlowych.

Przepis art. 65 § 5 kodeksu spółek handlowych stanowi, że występujący wspólnik uczestniczy w zysku i stracie ze spraw jeszcze niezakończonych. Chodzi tu, o sprawy jeszcze niezakończone do dnia bilansowego, o którym mowa w art. 65 § 2 kodeksu spółek handlowych. A zatem wspólnik, z którym dokonano rozliczenia na podstawie stanu rzeczy istniejącego w dniu bilansowym, uczestniczy nadal ekonomicznie w przedsięwzięciach kontynuowanych przez spółkę. Nie ma on jednak wpływu na ich prowadzenie. Może jednak żądać wyjaśnień, rachunków oraz podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego (co do tych niezakończonych spraw). Może to oznaczać dla takiego wspólnika dodatkowe przysporzenie, ale równie dobrze, jeżeli kontynuowane przedsięwzięcie spółki okaże się niekorzystne, naraża byłego wspólnika na partycypację w stratach. Ta partycypacja w zyskach i stratach związanych z kontynuowanym przedsięwzięciem dokonuje się na zasadach partycypacji dotyczących danego wspólnika, kiedy uczestniczył on w spółce.

Wspólnik ustępujący (który w czasie sporządzania bilansu nie jest już wspólnikiem) nie bierze udziału w sporządzeniu bilansu, jednakże należy uznać, że przysługuje mu prawo kontroli i weryfikacji bilansu ustąpienia.