Zatrudnienie cudzoziemca spoza UE w Polsce

Formalności związane z zatrudnieniem cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej załatwia pracodawca, zainteresowany zatrudnieniem obcokrajowca. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, o zezwolenie i zgodę na zatrudnienie cudzoziemca ubiega się pracodawca.

Warunki, jakie musi spełniać cudzoziemiec, aby podjąć pracę w Polsce określa ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Osoby spoza państw objętych swobodą przepływu pracowników mogą wykonywać pracę w Polsce po uzyskaniu zezwolenia na pracę, które jest wydawane przez wojewodę właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy.
Zezwolenie na pracę jest wymagane, jeśli cudzoziemiec:
-    wykonuje pracę w podmiocie mającym siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej
-    wykonuje pracę u pracodawcy zagranicznego i jest delegowany na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w celu realizacji usługi eksportowej albo
-    wykonuje pracę u pracodawcy zagranicznego i jest delegowany przez niego do podmiotu mającego siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na okres przekraczający 30 dni w roku w celu wykonania zadania określonego przez delegującego w innym trybie niż realizacja usługi eksportowej,
Zezwolenia tego nie muszą uzyskiwać cudzoziemcy wskazani w art. 87 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Wydawanie zezwolenia na zatrudnienie cudzoziemca w Polsce przebiega najczęściej dwuetapowo i obejmuje otrzymanie przez pracodawcę przyrzeczenia wydania zezwolenia, które stanowi dla cudzoziemca podstawę do ubiegania się o dokumenty legalizujące jego pobyt na terytorium RP w związku z wykonywaniem pracy (wiza, zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony na terenie Polski). Następnie dla cudzoziemca jest wydawane zezwolenie na wykonywanie pracy na terytorium Polski. Jeżeli w dniu składania wniosku cudzoziemiec posiada odpowiednie dokumenty legalizujące pobyt w związku z wykonywaniem pracy na terytorium RP, decyzja dotycząca zezwolenia wydawana jest bez konieczności uprzedniego wydania przyrzeczenia.

Przyrzeczenie i zezwolenie na pracę cudzoziemca są wydawane przez właściwego wojewodę na wniosek pracodawcy:
• na czas określony (możliwe jest złożenie wniosku o przedłużenie przyrzeczenia i zezwolenia na pracę),
• dla określonego cudzoziemca i pracodawcy,
• na określone stanowisko lub rodzaj wykonywanej pracy.

Powyższe oznacza, iż zezwolenie na pracę nie pozwala na swobodne poruszanie się po polskim rynku pracy. Nie daje nawet możliwości wykonywania każdej pracy na rzecz danego pracodawcy, lecz tylko wskazanego rodzaju pracy lub pracy na określonym stanowisku.

Konieczność uzyskiwania zezwoleń na zatrudnienie cudzoziemca dotyczy zatrudnienia na umowę o pracę, umowę cywilnoprawną (zlecenia, o dzieło), ale także powierzenia cudzoziemcowi "innej pracy zarobkowej" (czyli wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych).

W przypadku gdy przyrzeczenie zostało wydane, zezwolenie wydaje się po uzyskaniu pisemnego potwierdzenia pracodawcy o dacie rozpoczęcia wykonywania pracy przez cudzoziemca. Data rozpoczęcia wykonywania pracy przez cudzoziemca nie może być wcześniejsza niż data wydania decyzji w sprawie zezwolenia na pracę. Na wniosek pracodawcy można przedłużyć przyrzeczenie i zezwolenie na pracę cudzoziemca.

Wydawanie zezwoleń na czas określony wiąże się przede wszystkim z czasowym zatrudnieniem danej osoby, tj. pracodawca zawiera z nim umowę na czas udzielonego zezwolenia na pracę.

Przyrzeczenie i zezwolenie na pracę wydaje pracodawcy wojewoda, uwzględniając sytuację na lokalnym rynku pracy oraz stosowne kryteria - kryteria te nie mogą zawierać wymagań dyskryminujących kandydatów ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, narodowość, orientację seksualną, przekonania polityczne i wyznanie religijne ani ze względu na przynależność związkową.

Wojewoda może, w przypadkach uzasadnionych sytuacją na rynku pracy, ograniczyć rodzaj pracy do czynności zarządzających i reprezentacji podmiotu. Wojewoda może także uwzględnić przydatność podmiotu dla rynku pracy i gospodarki. W toku postępowania o udzielenie zezwolenia bierze się bowiem pod uwagę m.in. informacje pracodawcy o: podjętych przez niego działaniach w zakresie powierzenia pracy, która jest przedmiotem wniosku, obywatelowi polskiemu lub cudzoziemcowi niepodlegającemu obowiązkowi posiadania zezwolenia lub obywatelowi państwa członkowskiego Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub obywatelowi Konfederacji Szwajcarskiej oraz  działaniach, które miały miejsce w związku z umieszczeniem oferty w systemie informatycznym wymiany informacji o wolnych miejscach pracy Europejskich Służb Zatrudnienia. Ograniczenie się pracodawcy jedynie do złożenia oferty pracy w powiatowym urzędzie pracy jest niewystarczające do pozyskania polskiego pracownika lub cudzoziemca, który może pracować w Polsce bez zezwolenia.

Aby pracodawca mógł skutecznie ubiegać się o wydanie zezwolenia na pracę dla cudzoziemca, jego kwalifikacje umiejętności i proponowane wynagrodzenie muszą być odpowiednie do pracy, którą cudzoziemiec ma wykonywać. Wojewoda może żądać od wnioskodawcy wystąpienia do właściwych organów w celu określenia poziomu wykształcenia cudzoziemca lub potwierdzenia równoważności zagranicznych dokumentów o jego wykształceniu. Kwalifikacje lub zawód wykonywany przez cudzoziemca musi odpowiadać zawodom lub specjalnościom, o których mowa w przepisach w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności dla potrzeb rynku pracy oraz zakresu jej stosowania, a proponowane wynagrodzenie nie może być niższe od wynagrodzenia przysługującego polskiemu pracownikowi za wykonywanie porównywalnej pracy.

Poza wnioskiem o wydanie zezwolenia na pracę cudzoziemca pracodawca jest zobligowany do złożenia licznych załączników, takich jak:
• dowód wniesienia opłaty za wydane zezwolenie,
• rejestr handlowy lub zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej (z ostatnich 3 miesięcy); w przypadku osób fizycznych występujących o zatrudnienie cudzoziemca w charakterze np. pomocy domowej należy załączyć dowód osobisty i zaświadczenie o nadaniu numeru NIP,
• dokument potwierdzający prawo do lokalu (w przypadku gdy miejsce wykonywania pracy znajduje się w innym miejscu niż siedziba podmiotu),
• zaświadczenie o nadaniu numeru REGON (w przypadku firm),
• zaświadczenie o nadaniu numeru NIP,
• Umowa spółki lub statut (w przypadku osób pełniących funkcje w zarządach osób prawnych będących obywatelami krajów spoza EOG i Konfederacji Szwajcarskiej),
• uchwała o powołaniu cudzoziemca do pełnienia funkcji w zarządzie osoby prawnej,
• kopia dokumentu podróży cudzoziemca (wypełnione strony),
• dokumenty potwierdzające równoważność kwalifikacji zawodowych oraz poziom wykształcenia cudzoziemca,
• oświadczenie pracodawcy o niezaleganiu z realizacją zobowiązań podatkowych oraz opłatą składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, Fundusz Pracy oraz realizacją wynagrodzeń pracowników,
• załącznik - tabelka ze stanem zatrudnienia,
• informacja starosty właściwego ze względu na miejsce wykonywania pracy przez cudzoziemca (informacja w zakresie złożonej oferty pracy, również w systemie EURES),
• pisemna informacja pracodawcy w zakresie realizacji oferty EURES,
• dokumenty potwierdzające podjęcie przez pracodawcę działań w zakresie powierzenia pracy, która jest przedmiotem wniosku (np. ogłoszenie w prasie, internecie itp.) wraz z pisemną informacją pracodawcy w zakresie realizacji, tj. pisemne wyjaśnienie, czy ktoś zgłosił się do pracodawcy w odpowiedzi na zamieszczone ogłoszenie,
• zaświadczenie o niekaralności cudzoziemca uzyskane w Polsce z Krajowego Rejestru Karnego,
• zakres czynności cudzoziemca na przewidziane stanowisko pracy (jeżeli nie został on uwzględniony we wniosku),
• w przypadku reprezentowania przez inne osoby - oryginał upoważnienia lub pełnomocnictwa do reprezentowania pracodawcy.

Cudzoziemiec ubiegający się o zezwolenie na pracę w Polsce nie może być skazany prawomocnym wyrokiem polskiego sądu na karę pozbawienia wolności bądź karę pozbawienia wolności w zawieszeniu. Również stwierdzenie, iż cudzoziemiec ubiegający się o zezwolenie na pracę w Polsce dopuścił się naruszenia przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, a od przeprowadzenia przewidzianej przepisami kontroli nie minął jeszcze rok czasu, stanowi przeszkodę do uzyskania takiego zezwolenia. Cudzoziemiec nie może być także adresatem ostatecznej decyzji zobowiązującej go do opuszczenia terytorium RP lub wydalającej go z terytorium RP. Sama już okoliczność, iż cudzoziemiec jest stroną toczącego się w tym przedmiocie postępowania może stanowić podstawę decyzji o odmowie wydania zezwolenia (§ 4 rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 lipca 2006 r. w sprawie trybu i warunków wydawania zezwolenia na pracę cudzoziemca).

W przypadku cudzoziemca, który ma zostać zatrudniony przy realizacji usługi eksportowej powinien on posiadać kwalifikacje zawodowe niezbędne do wykonywania prac w ramach realizacji usługi eksportowej, a jego wynagrodzenie nie powinno być niższe od wynagrodzenia przysługującego polskiemu pracownikowi za wykonywanie porównywalnej pracy. Ponadto jego kwalifikacje lub wykonywany przez niego zawód powinny odpowiadać kryteriom przewidzianym w przepisach w spawie klasyfikacji zawodów i specjalności dla potrzeb rynku pracy oraz zakresu jej stosowania.

Podstawą wydania decyzji odmawiającej zezwolenia na pracę w stosunku do cudzoziemca ubiegającego się o zezwolenie na zatrudnienie przy realizacji usług eksportowych są takie same okoliczności, jak wskazane powyżej, a dotyczące pozostałych cudzoziemców. Dodatkową tylko sytuacją, która mogłaby uzasadniać takie rozstrzygnięcie właściwego organu, jest nieuzyskanie przez cudzoziemca odpowiedniej wizy lub zezwolenia, o których mowa w art. 88 ust. 2 u.p.z.i.r.p. (§ 4 rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 lipca 2006 r. w sprawie trybu i warunków wydawania zezwolenia na pracę cudzoziemca zatrudnionego przy realizacji usługi eksportowej świadczonej przez pracodawcę zagranicznego w Rzeczypospolitej Polskiej).

Jak wskazano, w niektórych przypadkach wojewoda może wydać zezwolenie na pracę cudzoziemca nie biorąc pod uwagę sytuacji na lokalnym rynku pracy i kryteriów wydawania zezwoleń. Przypadki te określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 lipca 2006 r. w sprawie określenia przypadków, w których przyrzeczenie i zezwolenie na pracę cudzoziemca wydawane jest bez względu na sytuację na lokalnym rynku pracy i kryteria wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców. Przyrzeczenie i zezwolenie na pracę są wydawane bez względu na sytuację na lokalnym rynku pracy i kryteria wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców m.in. w przypadku:
• cudzoziemców - członków rodzin pracowników przedstawicielstw dyplomatycznych, urzędów konsularnych, organizacji międzynarodowych lub ich przedstawicielstw wykonujących w Polsce pracę na podstawie umów i porozumień międzynarodowych;
• cudzoziemców - lekarzy i lekarzy dentystów odbywających szkolenia lub realizujących program specjalizacji na podstawie przepisów w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów;
• cudzoziemców upoważnionych do reprezentowania przedsiębiorcy zagranicznego w jego oddziale lub przedstawicielstwie znajdującym się na terytorium Polski;
• obywateli Turcji, gdy wystąpiono z wnioskiem o przedłużenie zezwolenia na ich pracę, jeżeli wykonywali oni legalnie pracę w Polsce przez 1 rok u danego pracodawcy.

Ponadto w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 sierpnia 2006 r. w sprawie wykonywania pracy przez cudzoziemców bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę ustawodawca określił przypadki, w których powierzenie wykonywania pracy cudzoziemcowi jest dopuszczalne bez zezwolenia, przy czym przypadki te wynikają z umów i porozumień międzynarodowych, programów szkoleniowych lub doradczych prowadzonych w ramach Unii Europejskiej, specyfiki wykonywanego zawodu, charakteru pracy, a także szczególnego statusu, który był podstawą udzielenia cudzoziemcowi zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Przykładowo zezwolenie na pracę nie jest wymagane od osoby posiadającej status uchodźcy nadany w RP. Nie musi go mieć także osoba posiadająca zezwolenie na osiedlenie się w RP. Zezwolenia na pracę nie muszą mieć cudzoziemcy wykonując indywidualnie lub w zespołach usługi artystyczne trwające do 30 dni w roku kalendarzowym. Przez te usługi rozumiemy pracę (występy) aktorów, reżyserów, recytatorów, dyrygentów, instrumentalistów, wokalistów, aktorów cyrkowych, tancerzy lub mimów. Dotyczy to również osób wygłaszających, do 30 dni w roku kalendarzowym, okazjonalne wykłady, referaty lub prezentacje o szczególnej wartości naukowej lub artystycznej, jeżeli zachowują miejsce stałego pobytu za granicą. Dużo zwolnień dotyczy obywateli Turcji. Mogą oni swobodnie pracować w Polsce, jeżeli przez 4 lata legalnie wykonywali tutaj pracę. Zezwolenie na pracę nie jest także wymagane od członków rodziny Turka wykonującego pracę na terenie RP, jeżeli zamieszkują oni we wspólnym gospodarstwie domowym na terytorium Polski przez okres minimum 5 lat. W Polsce mogą także pracować obywatele Turcji będący absolwentami polskich szkół lub uczelni wyższych, którzy są dziećmi obywateli Turcji wykonujących legalnie pracę w Polsce przez okres przynajmniej 3 lat.

W Polsce bez zezwolenia można zatrudniać osoby posiadające obywatelstwo państw graniczących z Polską. W przypadku państw - sąsiadów, które nie są członkami Unii Europejskiej, praca bez zezwolenia może trwać do 6 miesięcy w ciągu kolejnych 12 miesięcy. Warunkiem jest otrzymanie przez daną osobę oświadczenia o zamiarze powierzenia jej wykonywania pracy od podmiotu zamierzającego zatrudnić tę osobę. Oświadczenie musi być zarejestrowane w powiatowym urzędzie pracy właściwym ze względu na miejsce zamieszkania lub siedzibę składającego to oświadczenie. Rejestracja jest bezpłatna. Zarejestrowane w PUP oświadczenie stanowi podstawę do uzyskania przez cudzoziemca w polskiej placówce dyplomatyczno-konsularnej w kraju jego stałego pobytu wizy pobytowej, uprawniającej do wykonywania pracy w Polsce.

Z obowiązku uzyskania zezwolenia na pracę są zwolnieni cudzoziemcy posiadający Kartę Polaka. Jest to dokument, który potwierdza przynależność do Narodu Polskiego.

Należy zauważyć, że zatrudnienie cudzoziemca może mieć charakter uzupełniający braki lokalnego rynku pracy, nie zaś wypierający polskich pracowników. Decyzja w kwestii zatrudnienia cudzoziemca na terenie Polski ma charakter uznaniowy, ale zgodny z prawem. Zatrudniając na podstawie stosunku pracy osobę nieposiadającą obywatelstwa polskiego nie można "oszczędzać" na wynagrodzeniu. Osoba ta w pełni będzie podlegać polskim przepisom prawa pracy, czyli m.in. musi otrzymywać co najmniej minimalne wynagrodzenie za pracę w pełnym wymiarze czasu pracy, dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej czy w godzinach nadliczbowych. Obejmują ją też w pełni polskie przepisy prawa pracy, np. przepisy o czasie pracy oraz dotyczące bhp.