Zatrudnianie pracowników z UE

Swobodny przepływ pracowników w UE to jedna z czterech podstawowych swobód Unii Europejskiej. Zgodnie z zasadą swobodnego przepływu osób wszyscy obywatele Unii Europejskiej mają prawo do swobodnego przemieszczania się, osiedlania się, życia, podejmowania działalności gospodarczej i pracy oraz korzystania z pomocy socjalnej w dowolnym kraju członkowskim Unii Europejskiej. Dotyczy pracowników najemnych, ich rodzin, osób korzystających z prawa do tworzenia przedsiębiorstw, osób świadczących usługi, studentów, emerytów i pozostałych obywateli, jeżeli mają oni wystarczające środki na utrzymanie i są ubezpieczeni.

Artykuł 39 Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską określa, że Wspólnota zapewnia swobodny przepływ pracowników, co oznacza zniesienie wszelkiej dyskryminacji wobec pracowników państw członkowskich, stosowanej ze względu na obywatelstwo w dziedzinie zatrudnienia, płac oraz innych warunków pracy czy uznawania dyplomów. Swobodny przepływ pracowników obejmuje prawo do:
• przyjmowania konkretnie zaoferowanej pracy,
• swobodnego przemieszczania się w obrębie Wspólnoty w celu przyjęcia pracy,
• przebywania w jednym z państw członkowskich w celu wykonywania pracy,
• pozostawania, po zakończeniu zatrudnienia, na terytorium jednego z Państw Członkowskich.

Pracownik migrujący musi być w państwie przyjmującym traktowany tak samo jak obywatel danego państwa, ale jednocześnie tak samo jak obywatel tego państwa dostosować się do regulacji krajowych, które mogą być odmienne niż w jego własnym kraju.

Obywatel innego państwa członkowskiego może składać wnioski o zatrudnienie lub oferty pracy oraz zawierać i kontynuować umowę o pracę w innym państwie członkowskim, przy czym nie może być w żaden sposób dyskryminowany. Zakazane są w szczególności takie praktyki, jak:
• określenie wskaźnika liczbowego pracowników pochodzących z państwa przyjmującego,
• stosowanie ograniczeń dotyczących ogłoszeń w sprawie rekrutacji,
• ustalanie specjalnych procedur rekrutacji lub rejestrowania w odniesieniu do pracowników pochodzących z innego państwa członkowskiego UE.

Warto tu zwrócić uwagę na dyrektywę nr 2000/78/WE ustanawiającą ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudniania i pracy. Zezwala ona Państwom Członkowskim na uznawanie, że odmienne traktowanie ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy nie stanowi dyskryminacji w przypadku, gdy ze względu na rodzaj działalności zawodowej lub warunki jej wykonywania dane cechy są istotnym wymogiem zawodowym, pod warunkiem że cel jest zgodny z prawem (np. uzasadnione i dopuszczalne może być stawianie kandydatowi przez kościoły lub związki wyznaniowe albo przez partie polityczne pewnych dodatkowych wymagań).

Uzupełnieniem tej swobody jest prawo osiedlania się w związku z podjęciem zatrudnienia, dostęp do mieszkań i możliwość posiadania ich na własność. Ze stosowania zasady wynika koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego opartego na zasadzie równego traktowania obywateli i pracowników migrujących oraz zachowania praw nabytych i innych świadczeń wynikających z uprawnień wiekowych oraz zagwarantowanie opieki medycznej. Wszystkie okresy ubezpieczenia, zatrudnienia lub pobytu pracownika w dowolnym państwie członkowskim zaliczane są do jego emerytury.

Przepisy europejskie mają zagwarantować pracownikom odpowiednią ochronę socjalną, ochronę zdrowia i bezpieczeństwa w miejscu pracy, szkolenia zawodowe, równość traktowania kobiet i mężczyzn, swobodne zrzeszanie się i układy zbiorowe. Wymienione zadania urzeczywistniane są w zgodzie z Europejską Kartą Społeczną, a także Wspólnotową Kartą Podstawowych Praw Społecznych Pracowników.
W UE obowiązuje koordynacja krajowych systemów ubezpieczenia społecznego, tj. respektowanie przez państwa członkowskie ustalonych zasad. Są to: traktowanie obywateli z państw UE na równi ze swymi obywatelami, respektowanie systemu ubezpieczeniowego obowiązującego w miejscu wykonywania zawodu, sumowanie okresów, od upływu których zależy nabycie lub zwiększenie świadczenia ubezpieczeniowego, zachowanie prawa do świadczeń nabytych. Oznacza to między innymi, iż polskie instytucje są obowiązane uznać okresy ubezpieczenia, zatrudnienia i zamieszkania w innym państwie członkowskim UE. Przepisy wspólnotowe stosuje się do wszystkich przepisów krajowych dotyczących: choroby i macierzyństwa, wypadków przy pracy, chorób zawodowych, świadczeń inwalidzkich, emerytur, świadczeń związanych ze śmiercią żywiciela rodziny, świadczeń w wypadku śmierci, zasiłków rodzinnych oraz dla bezrobotnych. Należy pamiętać, że zadaniem Unii Europejskiej jest koordynowanie, lecz nie zastępowanie krajowych systemów społecznych.

Europejska Karta Ubezpieczenia Zdrowotnego gwarantuje każdemu obywatelowi Unii Europejskiej bezpieczne w kwestii opieki zdrowotnej podróżowanie w granicach jej terytorium.

Emeryci również mają zapewnioną ochronę we Wspólnocie. Choć nie istnieje coś na kształt emerytury wspólnotowej, to przyznaje się uprawnienie do emerytury we wszystkich państwach Unii, jeżeli tylko dana osoba spełnia warunki dotyczące wieku emerytalnego w tym państwie i jest przynajmniej od roku w nim ubezpieczona.

System uznawania dyplomów i kwalifikacji zawodowych to kolejny czynnik umożliwiający praktyczne korzystanie z zasady swobodnego przepływu osób (pracowników). Kraje członkowskie UE wyszły z założenia, że jeśli obywatel jednego państwa UE uzyskał dyplom uprawniający do wykonywania zawodu w swoim kraju, to może wykonywać ten zawód również w innych państwach członkowskich. Osobne przepisy dotyczą natomiast takich zawodów, jak: lekarz, pielęgniarka, dentysta, farmaceuta, prawnik i architekt. Za jednolite stosowanie reguł uznawania kwalifikacji zawodowych odpowiedzialne są właściwe władze krajowe - ministerstwa edukacji. Informowaniem o systemie uznawania kwalifikacji zawodowych UE zajmie się krajowy ośrodek NARIC (National Academic Recognition Centre).

W roku 1984 Unia stworzyła siatkę Krajowych Centrów Informacji o Uznaniu Wykształcenia Akademickiego. W ten sposób miała zagwarantować transparentny charakter oraz uznawanie dyplomów i kwalifikacji w celach akademickich. W sieci znajdują się kraje Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a więc państwa członkowskie Unii Europejskiej, Norwegia, Islandia oraz Lichtenstein. Ponadto Komisja Europejska w porozumieniu z krajami członkowskimi uruchomiła również inne mechanizmy uznawania kwalifikacji, chociażby system transferu okresu studiów podejmowanych w innym kraju czy też jednolity europejski format życiorysu.

Swoboda przepływu osób umożliwia dostęp do opieki służb zatrudnienia państwa pobytu i ogólnoeuropejskiego Jednolitego Systemu Wymiany Informacji o Wolnych Miejscach Pracy. Służy temu sieć EURES (European Employment Service – Europejskie Służby Zatrudnienia), która działa na rzecz poprawy funkcjonowania zasady swobody przepływu pracowników w ramach Wspólnego Rynku. Polska uczestniczy w międzynarodowej wymianie ofert pracy, kierowaniu obywateli polskich do pracy za granicą oraz prowadzeniu podobnych usług w stosunku do cudzoziemców podejmujących zatrudnienie w Polsce.

Obecnie w Polsce nie obowiązują jakiekolwiek ograniczenia wewnętrzne w odniesieniu do obywateli UE oraz innych państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Oznacza to, iż w zasadzie bez problemu można zatrudnić każdego obywatela UE. Obywatele Unii bez dodatkowych formalności powinni otrzymać uzyskać prawo pobytu, ale tylko na okres nie przekraczający 3 miesięcy. Muszą jedynie posiadać ważny dowód tożsamości bądź paszport. W przypadku, gdy obywatel państwa członkowskiego zamierza uzyskać prawo pobytu powyżej trzech miesięcy, możliwe jest to, jeśli ma zatrudnienie bądź sam się zatrudnia w danym kraju, posiada ubezpieczenie zdrowotne, dysponuje środkami na utrzymanie siebie i swojej rodziny bądź też przybył do danego państwa w celu nauki i poza całkowitym ubezpieczeniem zdrowotnym na okres pobytu, dysponuje także środkami na swoje utrzymanie.

Prawo do stałego pobytu przyznawane jest obywatelom Unii oraz członkom ich rodzin, po tym, jak nieprzerwanie przez pięć lat przebywali w danym państwie. W zgodzie z zasadą niedyskryminacji, każdy obywatel państwa członkowskiego UE oraz jego rodzina przebywający w konkretnym kraju, jest traktowany na równi z obywatelami tego kraju, biorąc pod uwagę przepisy szczegółowe wspólnotowego prawa wtórnego i oczywiście Traktatu. Wyjątek od powyższej zasady stanowi to, iż kraje Wspólnot nie mają obowiązku nadawać uprawnień do czerpania z pomocy socjalnej w trakcie pierwszych trzech miesięcy czy też dłuższego pobytu, jak również pomocy przeznaczonej na edukację zanim dany obywatel, nie będący pracownikiem, samozatrudniającym się czy członkiem ich rodzin, otrzyma stały pobyt.

Występują także sytuacje, w których można odmówić danej osobie możliwości skorzystania ze swobody przepływu pracowników, ale dotyczą one bądź konkretnej osoby (ze względu na pewne choroby), bądź zatrudnienia na określonych stanowiskach (dotyczy to stanowisk, które są związane z wymogiem zachowania szczególnej lojalności wobec danego państwa). Jednakże należy pamiętać, iż osoba, której pracodawca odmówił zatrudnienia  może dochodzić swoich roszczeń na podstawie art. 183d Kodeksu pracy, zgodnie z którym osoba, wobec której pracodawca naruszył zasadę równego traktowania w zatrudnieniu, ma prawo do odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę.