Zasady odpowiedzialności cywilnej zarządu w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

Zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada za działania jakie podejmuje. Niejednokrotnie jednak może się zdarzyć, że swoim działaniem wyrządzają szkodę, czy to samej spółce, czy też jej kontrahentom, wierzycielom lub innym osobom trzecim. W zależności od tego jakie to są działania zarząd odpowiada albo wobec osób trzecich, albo wobec spółki. Cywilnoprawna odpowiedzialność członków zarządu oznacza ujemne następstwa prawne, jakie przepisy prawa cywilnego wiążą z niewykonaniem przez nich określonego obowiązku lub generalnie niedołożeniem należytej staranności przy wykonywaniu obowiązków powierzonych w związku ze sprawowaną funkcją. Przedstawiając całościowo zasady odpowiedzialności  cywilnoprawnej członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością omówić należy jej następujące aspekty :
a) odpowiedzialność „organizacyjną” członków zarządu spółki z o.o.
b) odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za szkody jej wyrządzone
c) odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wobec wierzycieli spółki.

Odpowiedzialność „organizacyjna” członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Członkowie zarządu, na podstawie art. 291 kodeksu spółek handlowych, ponoszą odpowiedzialność cywilnoprawną wobec osób trzecich - wierzycieli spółki w razie podania nieprawdziwych danych w oświadczeniu o tym, że wkłady na pokrycie kapitału zakładowego (podwyższonego kapitału zakładowego) zostały przez wszystkich wspólników w całości wniesione. Odpowiedzialność ta warunkowana jest jedynie faktem podania fałszywych danych umyślnie lub przez niedbalstwo i brakiem upływu okresu trzyletniego od dnia zarejestrowania spółki lub podwyższenia kapitału. Warte podkreślenia jest również to, że wierzyciel nie musi wykazywać szkody ani tego, że jego wierzytelność nie została zaspokojona przez spółkę. Ponieważ przepis nie wprowadza żadnych ograniczeń, jest to odpowiedzialność za wszelkie zobowiązania spółki, uprawnieni są zarówno wierzyciele spółki ex conctractu, jak i ex delicto. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność bez względu na to, czy w powstaniu zobowiązań mieli swój udział, odpowiedzialność ta nie zależy również od wyrządzenia szkody ani też od tego, czy spółka sama jest w stanie wywiązać się z zobowiązań, czy też nie.
Wydaje się, że odpowiedzialność członków zarządu przewidziana w art. 291 ksh jest niezwykle surowa i dotkliwa, gdyż jest to odpowiedzialność solidarna ze spółką, ale nie subsydiarna, a więc każdy wierzyciel spółki może więc we wskazanym w przepisie okresie trzech lat żądać bezpośrednio od członka zarządu świadczenia, do którego zobowiązana była spółka.

Na podstawie art. 291 ksh członkowie zarządu odpowiadają solidarnie nie tylko ze spółką, ale i między sobą. Wierzyciele mogą zatem wytoczyć powództwo nie tylko przeciwko nim wszystkim i spółce, ale także przeciwko każdemu z nich lub tylko spółce.

Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność na zasadzie winy. Mogą się zwolnić od odpowiedzialności określonej w art. 291 ksh, jeżeli wykażą, że nawet przy dołożeniu należytej staranności nie mogliby rozpoznać, że dane zawarte w stosownym oświadczeniu są nieprawdziwe. Odpowiedzialności członków zarządu określonej w art. 291 ksh nie uchyla nawet późniejsze uzupełnienie brakujących wkładów, gdyż treść przepisu nie uzasadnia przyjęcia, że podstawą odpowiedzialności członków zarządu jest to, iż zachodzi niedobór pokrycia wkładu. Podstawą tej odpowiedzialności jest sam fałsz oświadczenia, do czego członkowie zarządu dopuścili umyślnie albo z niedbalstwa.

Jeśli zaś chodzi o odpowiedzialność członków zarządu wobec spółki, to podstawowe znaczenie ma tutaj odpowiedzialność, na podstawie art. 292 ksh, za bezpośredni udział w tworzeniu spółki, jeśli wbrew przepisom prawa z winy swojej wyrządził spółce szkodę. Odpowiedzialność, o której mowa w art. 292 ksh, ponoszona jest na zasadzie winy. W przeciwieństwie do przedstawionej wyżej odpowiedzialności wynikającej z art. 291 ksh, ta dotyczy odpowiedzialności wobec spółki, a nie wobec wierzycieli. Dotyczy ona okresu tworzenia spółki, a więc wyrządzenia szkody spółce do momentu jej zarejestrowania. Aby określić, jakie działania mogą być objęte dyspozycję tego przepisu, można posiłkować się treścią przepisu 480 ksh, statuującego podobną odpowiedzialność w przypadku tworzenia spółki akcyjnej. Są to: zamieszczenie lub współdziałanie w zamieszczeniu w umowie, sprawozdaniach, opiniach, ogłoszeniach i zapisach fałszywych danych, rozpowszechnianie takich danych w inny sposób, pominięcie w tych dokumentach danych istotnych dla powstania spółki, współdziałanie w czynnościach prowadzących do zarejestrowania spółki na podstawie dokumentu zawierającego fałszywe dane. Do przypisania odpowiedzialności przewidzianej w art. 292 ksh konieczne jest wykazanie, że: a) członek zarządu brał udział w tworzeniu spółki; b) przez swe zachowanie (działanie bądź zaniechanie) wyrządził spółce szkodę; c) zachodzi adekwatny związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem członka zarządu a szkodą; d) zachowanie członka zarządu było sprzeczne z prawem; e) zachowanie to było zawinione. Wszystkie te przesłanki musi wykazać spółka będąca powodem.

Odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za szkody jej wyrządzone
Członkowie zarządu są odpowiedzialni wobec spółki także za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki (aktu założycielskiego), chyba że nie ponoszą winy, przy czym zasadą jest, że osoby te powinny przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru ich działalności.

Odpowiedzialność ta wynika z art. 293 ksh. Istotne jest tutaj to, że członkowie zarządu zobowiązani są przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności. Oznacza to, że członkowie zarządu powinni wykazać się szczególną starannością. Jeśli zatem członek zarządu przy wykonywaniu swoich obowiązków nie dołożył staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności i wyrządzili spółce szkodę, ponosi odpowiedzialność. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność odszkodowawczą za czyny niedozwolone (ex delicto - art. 415 i n. kc), jak i odpowiedzialność kontraktową (ex contractu - art. 471 i n. kc). Ze wskazanego przepisu wynika, członkowie władz ponoszą odpowiedzialność za szkodę tylko wówczas, gdy została ona wyrządzona przez takie działanie lub zaniechanie, które jest sprzeczne z prawem lub z postanowieniami umowy spółki.

Do powstania odpowiedzialności określonej w art. 293 ksh niezbędne jest łączne spełnienie się poniższych przesłanek: a) sprawcą szkody wyrządzonej spółce jest członek zarządu, b) wyrządził on spółce szkodę; c) między jego zachowaniem a szkodą zachodzi adekwatny związek przyczynowy; d) szkoda została wyrządzona działaniem bądź zaniechaniem bezprawnym albo sprzecznym z umową spółki; e) szkodę wyrządzono w sposób zawiniony, przy czym przyjmuje się domniemanie winy członka zarządu.

Zawinione zachowanie członka zarządu spółki prowadzące do szkody po stronie spółki, aby stanowiło podstawę odpowiedzialności przewidzianej w art. 293 § 1 ksh, musi zarazem być sprzeczne z prawem bądź postanowieniami umowy spółki. W przypadku gdy działanie podjęte przez członka władz co prawda doprowadziło do wyrządzenia spółce szkody, ale było ono zgodne z prawem i umową spółki, odpowiedzialność nie powstaje, jako że nie jest objęta zakresem art. 293 § 1 ksh.

Zwrócić należy uwagę, iż sam brak dołożenia staranności wymaganej przez art. 293 § 2 ksh nie prowadzi do odpowiedzialności funkcjonariusza spółki na podstawie art. 293 ksh, jeśli brak należytej staranności nie łączył się z naruszeniem prawa bądź umowy spółki. Członek władz zobowiązany jest do bezwzględnego przestrzegania prawa i postanowień umowy spółki oraz do niepodejmowania sprzecznych z nimi działań, nawet w przypadku gdy do podjęcia określonego działania zobowiązany zostanie np. w uchwale zgromadzenia wspólników. Istnienie takiej uchwały nie zwalnia członka władz z odpowiedzialności.

Gdy funkcjonariusz spółki jest nieudolny, ale nie narusza prawa bądź umowy spółki, nie może odpowiadać na podstawie art. 293 ksh. Członek zarządu ponosił będzie odpowiedzialność określoną w tym przepisie, jeżeli np. wbrew postanowieniu umowy spółki zawrze w imieniu spółki niekorzystną dla niej umowę bez zgody zgromadzenia wspólników i w wyniku tego spółka poniesie straty.

Jeżeli zaś zgodę taką uzyskał i dopełnił wszelkich innych wymogów prawa i umowy spółki, odpowiedzialności ponosił nie będzie, nawet jeżeli realizacja umowy doprowadzi do powstania po stronie spółki strat. Nie oznacza to jednak jego bezkarności, gdyż podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej można wówczas poszukiwać w stosunku prawnym łączącym go ze spółką - w odniesieniu do funkcjonariuszy wykonawczych spółki będzie to np. kontrakt menedżerski, który nakłada na członka zarządu określone obowiązki, z reguły daleko wykraczające poza tylko obowiązek działania zgodnie z prawem i umową spółki.

Powyższe obrazuje, jak ryzykowne może być dla spółki zatrudnienie menedżera na podstawie umowy o pracę. Jeżeli będzie on działał w granicach prawa i umowy spółki, tyle że kompletnie nieudolnie i nieprofesjonalnie, jego odpowiedzialność na podstawie art. 293 ksh będzie wykluczona, odpowiedzialność pracownicza zaś z pewnością nie zniweluje szkód wyrządzonych spółce nieefektywnym zarządzaniem.

Odpowiedzialność funkcjonariuszy spółki oparta jest na domniemaniu winy. Zakłada się zatem, że jeżeli funkcjonariusz spółki swym zachowaniem niespełniającym standardu należytej staranności, a przy tym sprzecznym z prawem bądź umową spółki, wyrządził spółce szkodę, uczynił to w sposób zawiniony, chyba że pozwany funkcjonariusz spółki, a nie spółka będąca powodem, wykaże, że nie można mu przypisać winy. W każdym razie członek zarządu nie może się usprawiedliwiać twierdzeniem, że on tylko wykonał polecenia rady nadzorczej bądź uchwałę wspólników. 

Jeżeli szkodę, o której mowa w art. 292 ksh i art. 293 § 1 ksh, wyrządziło kilka osób wspólnie, odpowiadają za szkodę solidarnie, co oznacza, że spółka może domagać się pełnego odszkodowania zarówno jednocześnie od wszystkich tych osób, jak i tylko niektórych bądź tylko jednej z nich.

W przypadku, gdy członkowie zarządu wyrządzili spółce szkodę, spółka może wystąpić z powództwem o jej naprawienie. W tym przypadku spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo powołany przez wspólników pełnomocnik (zgodnie z art. 210 ksh). Stosownie do art. 295  § 1 ksh, jeżeli spółka nie wytoczy powództwa o naprawienie wyrządzonej jej szkody w terminie roku od dnia ujawnienia czynu wyrządzającego szkodę, każdy wspólnik może wnieść Pozew o naprawienie szkody wyrządzonej spółce. Jest to o tyle istotna regulacja, że zapobiega sytuacji, gdy spółka zostałaby pozbawiona należnego odszkodowania, bo działający w jej imieniu członkowie władz nie zechcą pociągać do odpowiedzialności swojego kolegi. Takich oporów, przynajmniej teoretycznie, nie powinni mieć wspólnicy, jako najbardziej zainteresowani stanem swojej spółki. Warta podkreślenia jest regulacja wynikająca z § 4 tego przepisu, albowiem jeżeli powództwo okaże się nieuzasadnione, a powód (wspólnik), wnosząc je, działał w złej wierze lub dopuścił się rażącego niedbalstwa, obowiązany jest naprawić szkodę wyrządzoną pozwanemu. Oznacza to, że jeśli wspólnik wnosząc pozew wiedział, że członek zarządu jest niewinny lub jeśli z łatwością mógł się o tym dowiedzieć, wówczas odpowiada za szkodę wyrządzoną członkowi zarządu bezzasadnie wytoczonym powództwem.

W przypadku wytoczenia powództwa przez wspólnika oraz w razie upadłości spółki, członkowie zarządu jako osoby ewentualnie obowiązane do naprawienia szkody nie mogą powoływać się na uchwałę wspólników udzielającą im absolutorium ani na dokonane przez spółkę zrzeczenie się roszczeń o odszkodowanie.

Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej przez członków zarządu przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym spółka dowiedziała się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym przypadku roszczenie przedawnia się z upływem dziesięciu lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (art. 297 ksh). W razie przedawnienia roszczenia spółka nie może już dochodzić jego zaspokojenia przed sądem.

Odpowiedzialność członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wobec wierzycieli spółki

W przypadku, gdy Egzekucja przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością okaże się bezskuteczna wierzyciel, na podstawie art. 299 ksh, ma prawo wystąpić z żądaniem zapłaty do członków zarządu spółki. Wiążę się to z odpowiedzialnością członków zarządu za zobowiązania spółki. Zgodnie ze wskazanym przepisem, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Bezskuteczność egzekucji z majątku spółki jest więc podstawową przesłanką powstania tej odpowiedzialności po stronie członków zarządu. Przepis ten ma charakter swoistej i to dość dotkliwej kary dla członków zarządu, którzy niewłaściwie wykonują swoje obowiązki, co w konsekwencji doprowadziło do sytuacji, że spółka nie jest w stanie spłacić swoich zobowiązań.

Członek zarządu może się uwolnić od tej odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe, albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcia postępowania układowego wierzyciel nie poniósł szkody (art. 299 § 2 ksh).

Na zakończenie rozważań dotyczących odpowiedzialności cywilnej członków zarządu należy wskazać, iż przedstawione regulacje prawne nie naruszają praw wspólników oraz osób trzecich do dochodzenia naprawienia szkody na zasadach ogólnych.