Wybrane aspekty prawne dotyczące zabezpieczenia roszczeń zastawem

Zastaw

Z powyższego wynika, iż przede wszystkim wierzyciel (którego wierzytelność została zabezpieczona zastawem) może dochodzić swoich roszczeń z przedmiotu zastawu bez względu na to komu przysługuje do tego prawo. Wraz z ustanowieniem zastawu powstaje więź łącząca go z wierzytelnością, którą zabezpiecza, a wraz z zaspokojeniem wierzyciela zastaw upada (jest prawem akcesoryjnym, a więc jego istnienie jest zależne od istnienia wierzytelności). W razie niemożności zaspokojenia wierzyciela przez dłużnika, wierzyciel ma prawo do sprzedaży rzeczy objętej zastawem w trybie egzekucji sądowej i zaspokojenia się z uzyskanej sumy. Ponadto wierzyciel ma pierwszeństwo do zaspokojenia się z rzeczy zabezpieczonej zastawem przed innymi wierzycielami (pod warunkiem, że nie mają oni także ustanowionego wcześniej zastawu na tej samej rzeczy).
Wierzyciela, którego wierzytelność została zabezpieczona zastawem kodeks cywilny nazywa zastawnikiem, natomiast właściciela, który obciążył swoją rzecz - zastawcą.

Celem zastawu jest zabezpieczenie wierzytelności z sumy uzyskanej ze sprzedaży rzeczy zastawionej. Zastaw może być ustanowiony na rzeczach ruchomych, nie wyjętych z obiegu. Jeżeli rzecz obciążona zastawem ulegnie podziałowi, to zastaw utrzyma się na wszystkich nowych rzeczach jako zastaw łączny. Przedmiotem zastawu może być także udział współwłaściciela rzeczy ruchomej. Zastawu natomiast nie można ustanowić na nieruchomości, gdyż temu celowi służy Hipoteka. Przedmiotem zastawu mogą być także niektóre prawa zbywalne (obligacje, akcje). Zastaw można ustanowić także w celu zabezpieczenia wierzytelności przyszłej lub warunkowej. Zastaw może zarówno zabezpieczyć wierzytelność pieniężną jak i niepieniężną. Inaczej się dzieje w przypadku hipoteki, która może być ustanowiona tylko dla zabezpieczenia wierzytelności pieniężnej.
Realizacja z zastawu polega na zaspokojeniu wierzyciela z sumy pieniężnej uzyskanej ze sprzedaży rzeczy zastawionej. Jeżeli natomiast chodzi o wierzytelność niepieniężną, trzeba najpierw ja spieniężyć (wierzytelność pieniężna) i dopiero wówczas domagać się z niej zaspokojenia. Jeśli chodzi o ustanowienie zastawu na prawach majątkowych to wówczas konieczne jest pisemne powiadomienie dłużnika przez podmiot ustanawiający zastaw.

Zaspokojenie się przez wierzyciela z rzeczy zastawionej następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym (art. 312 kc).

Zastaw wygasa z chwilą wygaśnięcia wierzytelności, a także z przeniesieniem wierzytelności zabezpieczonej, bez przeniesienia zastawu. Zastaw wygasa również w przypadku zwrócenia przez zastawnika rzeczy zastawcy.

Zastaw może powstać w dwojaki sposób: na podstawie czynności prawnej – umowy lub może wynikać z ustawy.

Zastaw umowny powstaje na podstawie umowy między właścicielem rzeczy a wierzycielem. W umowie zastawu bierze udział zastawca (osoba uprawniona do rozporządzania przedmiotem, np. dłużnik) oraz zastawnik (wierzyciel). Rzecz obciążona zastawem powinna być wydana wierzycielowi.

Zastaw ustawowy powstaje na mocy szczególnych przepisów. Przysługuje on na przykład wynajmującemu na zabezpieczenie czynszu na rzeczach ruchomych najemcy wniesionych do przedmiotu najmu.

Wyróżniamy kilka rodzajów zastawów: zastaw zwykły, zastaw rejestrowy, zastaw na prawach i zastaw skarbowy.

Zastaw zwykły

Zastaw zwykły może zabezpieczać oznaczoną wierzytelność: istniejącą, przyszłą, warunkową, roszczenia o odsetki nie przedawnione, odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania lub zwrot nakładów, a także przyznane koszty zaspokojenia wierzytelności.

Przedmiotem zastawu zwykłego może być rzecz ruchoma lub prawo majątkowe zbywalne. Powstaje na mocy umowy między wierzycielem a właścicielem rzeczy lub podmiotem któremu przysługuje prawo majątkowe zbywalne. Zasadą jest, że sama Umowa nie wystarczy do powstania zastawu. Konieczne jest wydanie rzeczy wierzycielowi, bądź osobie trzeciej na którą strony się zgodziły (art. 307 § 1 kodeksu cywilnego). Umowa o ustanowienie zastawu jest więc czynnością prawną realną. Jeżeli rzecz znajduje się w dzierżeniu wierzyciela, do ustanowienia zastawu wystarcza sama umowa. Jeśli chodzi o ustanowienie zastawu na prawach majątkowych to wówczas konieczne jest powiadomienie dłużnika przez podmiot ustanawiający zastaw.

Zastawnik, któremu rzecz została wydana, powinien czuwać nad jej zachowaniem stosownie do przepisów o przechowaniu za wynagrodzeniem. Po wygaśnięciu zastawu powinien zwrócić rzecz zastawcy.

Warto podkreślić, iż nieważne jest zastrzeżenie, przez które zastawca zobowiązuje się względem zastawnika, że nie dokona zbycia lub obciążenia rzeczy przed wygaśnięciem zastawu.

Zastaw rejestrowy

Zastaw rejestrowy uregulowany jest ustawą z dnia 6 grudnia 1996r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. Nr 149, poz. 703 z późn. zmianami). Przedmiotem tego zastawu podobnie jak zastawu zwykłego mogą być rzeczy ruchome lub zbywalne prawa majątkowe. Zastaw rejestrowy polega na obciążeniu należących do dłużnika: 1) rzeczy oznaczonych co do tożsamości, 2) rzeczy oznaczonych co do gatunku, jeżeli w umowie zastawniczej określona zostanie ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku, 3) zbioru rzeczy ruchomych lub praw, stanowiących całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny, 4) wierzytelności, 5) praw na dobrach niematerialnych, 6) praw z papierów wartościowych.

W myśl art. 1 w/w ustawy zastaw może być ustanowiony w celu zabezpieczenia wierzytelności: Skarbu Państwa i innej państwowej osoby prawnej; gminy, związku międzygminnego (związku komunalnego) i innej komunalnej osoby prawnej; banku krajowego; banku zagranicznego; osoby prawnej, której celem określonym w ustawie jest udzielanie pożyczek i kredytów; międzynarodowej organizacji finansowej, której członkiem jest Rzeczpospolita Polska; lub innego podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawa ogranicza w ten sposób krąg podmiotów, których wierzytelności mogą być zabezpieczone zastawem rejestrowym. Wyszczególnienie bowiem kategorii podmiotów, uprawnionych do zabezpieczania wierzytelności zastawem rejestrowym ma charakter enumeratywny. Oznacza to, że ustanowienie zastawu rejestrowego w celu zabezpieczenia wierzytelności innego podmiotu niż wymieniony w art. 1 ust. 1 będzie nieważne.

Do ustanowienia zastawu rejestrowego potrzebna jest pisemna umowa między osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu (zastawcą) a wierzycielem (zastawnikiem) oraz wpis do rejestru zastawów. Umowa o ustanowienie zastawu rejestrowego powinna być pod rygorem nieważności zawarta na piśmie i określać co najmniej: datę zawarcia umowy, imię i nazwisko (nazwę) oraz miejsce zamieszkania (siedzibę) i adres zastawnika,  zastawcy oraz dłużnika, jeżeli nie jest on zastawcą, przedmiot zastawu w sposób odpowiadający jego właściwościom, wierzytelność zabezpieczoną zastawem - przez oznaczenie jej wysokości oraz stosunku prawnego, z którego ta wierzytelność wynika, lub najwyższą sumę zabezpieczenia, jeżeli zabezpieczana jest wierzytelność przyszła lub warunkowa o wysokości nie ustalonej w chwili zawarcia umowy zastawniczej.

Wniosek o dokonanie wpisu zastawu rejestrowego do rejestru zastawów powinien być złożony na odpowiednim formularzu przez zastawnika lub zastawcę w terminie miesiąca od daty zawarcia umowy zastawniczej.

Zastawem rejestrowym  zabezpiecza się wierzytelności wyrażone w polskiej lub obcej walucie. Zabezpieczyć zastawem można wierzytelności już istniejące jak i przyszłe lub warunkowe.

Zastaw rejestrowy  umożliwia wierzycielowi odzyskanie swoich roszczeń przed innymi wierzycielami. Wierzyciel może zaspokoić się z przedmiotu zastawu w drodze postępowania sądowego (egzekucyjnego) przez sprzedaż w drodze przetargu publicznego, który organizuje komornik lub notariusz, lub poprzez przejęcie na własność przedmiotu zastawu rejestrowego. Można także przejąć w zarząd firmę w skład w której wchodzi przedmiot zastawu rejestrowego (musi to być przewidziane w umowie).

Rzeczy obciążone zastawem rejestrowym mogą być w posiadaniu zastawcy lub osoby trzeciej wskazanej w umowie. Dla wierzyciela bardzo korzystne jest zastrzeżenie w umowie zastawniczej zobowiązania zastawcy względem wierzyciela co do zakazu zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu przed wygaśnięciem umowy. Wówczas w przypadku zbycia takiego zastawu wierzyciel może zażądać natychmiastowego zaspokojenia wierzytelności, która była zabezpieczona tym zastawem. Jeśli wygaśnie wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym, wygasa również sam zastaw (chyba że umowa stanowi inaczej).

W celu zaspokojenia zastawnika z przedmiotu zastawu rejestrowego, zastawnik powinien na piśmie zawiadomić zastawcę o zamierzonym podjęciu działań zmierzających do zaspokojenia jego roszczeń wynikających z zastawu rejestrowego. Natomiast zastawca może w ciągu 7 dni od dnia zawiadomienia zaspokoić zastawnika bądź wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie, że wierzytelność nie istnieje albo nie jest wymagalna w całości lub w części.

Zastaw rejestrowy jest atrakcyjną formą zabezpieczenia albowiem może być przeniesiony na inny podmiot uprawniony do zabezpieczenia swoich wierzytelności zastawem rejestrowym. Przeniesienie zastawu rejestrowego może być dokonane tylko wraz z przeniesieniem wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem. Przeniesienie jest skuteczne od daty wpisu nabywcy do rejestru zastawów.

Wygaśnięcie wierzytelności obciążonej zastawem pociąga za sobą wygaśnięcie tego zastawu, o ile strony umowy zastawu nie umówią się inaczej. Także wniosek o wykreślenie zastawu z rejestru zastawów złożony przez zastawnika będzie powodował wygaśnięcie zastawu. Wygaśnięcie zastawu powinno skutkować wykreśleniem z rejestru zastawów. Wykreślenie takie może nastąpić na wniosek: 1) zastawnika, lub 2) zastawcy, który powinien dołączyć do wniosku pisemne oświadczenie zastawnika o wygaśnięciu wierzytelności zabezpieczonej zastawem rejestrowym lub zrzeczeniu się tego zabezpieczenia albo prawomocny wyrok sądowy ustalający wygaśnięcie zastawu rejestrowego, ewentualnie 3) osoby, która nabyła przedmiot obciążony zastawem rejestrowym w sposób powodujący wygaśnięcie tego zastawu, jeśli dołączy do wniosku: oświadczenie zastawnika na piśmie o wyrażeniu zgody na wykreślenie zastawu rejestrowego z rejestru zastawów albo zaświadczenie komornika o nabyciu przedmiotu w postępowaniu egzekucyjnym, albo zaświadczenie sędziego komisarza o nabyciu przedmiotu w postępowaniu upadłościowym, albo prawomocny wyrok sądowy ustalający wygaśnięcie zastawu rejestrowego lub wskazać oznaczenie tego wyroku, gdy nie była stroną w sprawie.
Zbieg zastawu rejestrowego następuje w chwili gdy ten sam przedmiot jest obciążony więcej niż jednym zastawem. O pierwszeństwie tych zastawów rozstrzyga dzień złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów. Za dzień złożenia tego wniosku uważa się dzień jego wpływu do sądu prowadzącego rejestr zastawów. Wnioski, które wpłynęły tego samego dnia, uważa się za złożone równocześnie.

Rejestr zastawów prowadzą sądy rejonowe (sądy gospodarcze), które mają siedzibę w miastach będących siedzibą wojewodów i obejmują swoją właściwością obszar województwa. Sądem miejscowo właściwym dla dokonania wpisu jest sąd, w którego okręgu znajduje się miejsce zamieszkania (siedziba) zastawcy.

Reasumując rozważania o zastawie rejestrowym, należy pamiętać o zachowaniu wszelkich wymogów co do formy i treści umowy zastawniczej, a także pamiętać o konieczności zgłoszenia jej do rejestru zastawów.

Zastaw rejestrowy na pojazdach mechanicznych

Odmianą zastawu rejestrowego jest zastaw rejestrowy na pojazdach mechanicznych. Jest on formą zabezpieczenia kredytu na zakup pojazdów mechanicznych. Adnotacja o ustanowieniu takiego zastawu powinna być wpisana do dowodu rejestracyjnego. Brak takiej adnotacji wcale nie znaczy, że na pojeździe nie został ustanowiony zastaw rejestrowy.  W razie ustanowienia zastawu rejestrowego, organ rejestrujący pojazd dokonuje adnotacji w rubryce "adnotacje urzędowe" dowodu rejestracyjnego pojazdu, o treści: "Na pojeździe ustanowiony jest zastaw rejestrowy na rzecz..., wpisany pod numerem pozycji rejestru zastawów...." , oraz potwierdza ją swoją okrągłą pieczęcią i podpisem osoby upoważnionej do dokonania adnotacji.

Osoba kupująca pojazd mechaniczny, który został obciążony zastawem, nawet gdy nie został on wpisany do dowodu rejestracyjnego, od chwili dokonania wpisu w rejestrze zastawów nie może się zasłaniać niewiedzą, że taki zastaw został ustanowiony, chyba że mimo zachowania należytej staranności nie mogła o nich wiedzieć ( musi to udowodnić). Wszystko to dlatego, że rejestr jest jawny i każdy może uzyskać odpis zastawu lub też zaświadczenie o braku takiego wpisu w rejestrze. 

Zastaw na prawach

Przedmiotem  zastawu na prawach, stosownie do art. 327 kodeksu cywilnego, mogą być zbywalne prawa majątkowe np.: wierzytelności, akcje, obligacje, udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością.

Umowa zastawu na prawach winna być sporządzona na piśmie z datą pewną (potwierdzona przez notariusza). W przypadku, gdy do przeniesienia prawa zabezpieczonego zastawem, jest potrzebna forma szczególna, np. akt notarialny, także ustanowienie zastawu wymaga takiej formy. W przypadku gdy ustanowienie zastawu na wierzytelności nie następuje przez wydanie dokumentu ani przez indos, do ustanowienia zastawu potrzebne jest pisemne zawiadomienie dłużnika wierzytelności przez zastawcę. Wierzyciel może dokonać zaspokojenia swojego roszczenia z prawa będącego przedmiotem zastawu niezależnie od tego, komu to prawo w danej chwili przysługuje. Jeżeli wierzytelność zabezpieczona zastawem jest już wymagalna, zastawnik - wierzyciel może wierzytelność obciążoną wypowiedzieć do wysokości wierzytelności zabezpieczonej. Jeżeli wymagalność wierzytelności obciążonej zależy od wypowiedzenia przez wierzyciela, zastawca może dokonać wypowiedzenia bez zgody zastawnika. Jeżeli wymagalność wierzytelności obciążonej zastawem zależy od wypowiedzenia przez dłużnika, wypowiedzenie powinno nastąpić także względem zastawnika. W razie spełnienia świadczenia zastaw na wierzytelności przechodzi na przedmiot świadczenia.
Wygaśnięcie zastawu na prawach następuje w chwili zaspokojenia wierzyciela.

Zastaw skarbowy

Zastaw skarbowy ustanawia się dla ruchomości lub zbywalnych praw majątkowych. Wpisu do zastawu skarbowego dokonuje właściwy naczelnik urzędu skarbowego i w dniu jego ustanowienia zastaw ten jest wpisywany do rejestru zastawów skarbowych. Każdy, kto chce uzyskać wypis, że dana ruchomość lub zbywalne prawo majątkowe jest obciążone zastawem skarbowym, może złożyć wniosek do Centralnego Rejestru Zastawów Skarbowych.

Należy pamiętać, że zastaw jest prawem wierzyciela, które gwarantuje mu, że jego Roszczenie zostanie zaspokojone, np. jeśli dłużnik nie odda pieniędzy, które pożyczył mu Kowalski, to ten ostatni będzie mógł zaspokoić się z rzeczy, na której ustanowili zastaw.