Weksel

Weksel

Weksel trasowany

Weksle trasowane dotyczą sytuacji, w których dłużnik (wystawca weksla) zobowiązuje się względem wierzyciela (remitenta), że osoba przez niego wskazana (trasat) zapłaci wierzycielowi (na jego rzecz lub zlecenie remitenta) określoną kwotę w stosownym terminie, zgodnie z treścią weksla. Weksel trasowany inaczej nazywany jest ciągnionym, przekazowym, obcym lub tratą. Weksel trasowany jest zobowiązaniem jednostronnym, mającym ściśle przez ustawę  określoną formę, oderwanym od swojej przyczyny gospodarczej lub finansowej (abstrakcyjnym), a złożenie podpisu na wekslu stanowi podstawę zobowiązania.

Weksel trasowany jako papier wartościowy jest dokumentem obiegowym, który za pomocą indosu może krążyć z rąk do rąk, umożliwiając nie powiązane ze sobą kauzalnie czynności prawne. Te rodzaje weksli - ze względu na dosyć skomplikowany układ wzajemnych zobowiązań wszystkich osób - nie są jednak często spotykane.

Weksel własny

Znacznie częściej w obrocie gospodarczym występują weksle własne. Weksel własny (zwany inaczej suchym, prostym, sola) zawiera bezwarunkowe przyrzeczenie wystawcy zapłacenia określonej sumy pieniędzy we wskazanym miejscu i czasie.  W przeciwieństwie do weksla trasowanego nie występuje w tym wypadku trasat, co zmienia całą konstrukcję weksla własnego. Treścią weksla własnego, zamiast polecenia zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, jest bezwarunkowe przyrzeczenie zapłaty sumy wekslowej przez wystawcę weksla na rzecz lub na zlecenie remitenta (wierzyciela wekslowego). W takim wekslu dłużnik (wystawca weksla) zobowiązuje się względem wierzyciela (remitenta), że sam zapłaci mu odpowiednią sumę we wskazanym w wekslu terminie.

Weksel in blanco

Weksel in blanco (zwany też niezupełnym) jest to weksel świadomie do końca niewypełniony i zaopatrzony co najmniej w podpis wystawcy złożony w celu zaciągnięcia zobowiązania wekslowego. Poza podpisem przedmiotowy weksel w chwili jego podpisywania nie jest wypełniony, to znaczy nie określa przede wszystkim kwoty należności, do zapłaty której zobowiązuje się podpisujący ani terminu jej zapłaty.

Tego rodzaju weksle stosowane są najczęściej, gdy strony zawierające umowę chcą zabezpieczyć ewentualne roszczenia mogące z niej wyniknąć, lecz nie są w stanie z góry oznaczyć wysokości tych roszczeń albo terminu płatności. Jeżeli strony umowy  zdecydują się na weksel in blanco, muszą pamiętać o deklaracji wekslowej, która powinna mu towarzyszyć. Jest to porozumienie stanowiące upoważnienie do uzupełnienia weksla określające na jakich zasadach można go uzupełnić. Treścią porozumienia mogą być objęte wszystkie ustawowe elementy weksla bądź tylko niektóre z nich, np. oznaczenie sumy wekslowej, określenie terminu płatności, czy na czyją rzecz ma być wypełniony. Co do elementów nieobjętych porozumieniem, posiadacz weksla - uzupełniając dokument - korzysta z pewnej swobody. Nie jest ona jednak całkowita. Ograniczają ją przepisy prawa wekslowego i przyjęte zwyczaje. Deklaracja jest z reguły podpisywana przez będącego wystawcą weksla dłużnika ze stosunku podstawowego oraz wierzyciela (remitenta). Nie będzie jednak błędem, gdy zostanie podpisana wyłącznie przez wystawcę weksla. Weksel niezupełny może być przedmiotem obrotu. Można go puścić w obieg zarówno przed wypełnieniem, jak i po wypełnieniu. Zawsze jednak jego prawny posiadacz musi go wypełnić zgodnie z deklaracją. Naruszeniem tej zasady będzie zarówno uzupełnienie niezgodne z zawartym porozumieniem, jak również uzupełnienie weksla przez osobę nieuprawnioną.

Od czego zależy ważność weksla

Zgodnie z zasadami prawa wekslowego, zobowiązanie wekslowe ma charakter abstrakcyjny, tzn. jest niezależne od innych stosunków łączących strony. Abstrakcyjność zobowiązania wekslowego jest nieco osłabiona w przypadku, gdy weksel spełnia funkcję zabezpieczającą (gwarancyjną) - wówczas skuteczność zobowiązania wekslowego jest oceniania w nawiązaniu do treści stosunku prawnego, z którego wynikała należność zabezpieczona wekslem. Weksel jest  zobowiązaniem samodzielnym, niezależnym od umowy. Oznacza to, że jeśli znajdzie się w rękach osoby innej niż pierwotny kontrahent dłużnika, ten ostatni będzie musiał zapłacić owej osobie bez względu na to, czy Umowa, którą zabezpieczył wekslem, została prawidłowo zawarta i niezależnie od tego, czy kontrahent jej dotrzymał. Ażeby zobowiązanie do zapłaty w formie weksla było ważne (tzn. żeby można było żądać od dłużnika zapłaty), w dokumencie wekslowym muszą się znaleźć wszystkie konieczne elementy formalne. Są one różne w zależności od rodzaju weksla. Na przykładzie weksla własnego wskażę, iż dla swojej ważności, stosownie do art. 101 prawa wekslowego, powinien on zawierać:

1) nazwę „weksel" w samym tekście dokumentu, w języku, w jakim go wystawiono;

2) przyrzeczenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej;

3) oznaczenie terminu płatności;

4) oznaczenie miejsca płatności;

5) nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być dokonana;

6) oznaczenie daty i miejsca wystawienia wekslu;

7) podpis wystawcy weksla.

Stosownie do art. 102 prawa wekslowego nie będzie uważany za weksel własny dokument, któremu brak jednej z wskazanych cech. Weksel własny bez oznaczenia terminu płatności uważa się za płatny za okazaniem. W braku osobnego oznaczenia, miejsce wystawienia wekslu uważa się za miejsce płatności, a także za miejsce zamieszkania wystawcy. Weksel własny, w którym nie oznaczono miejsca wystawienia, uważa się za wystawiony w miejscu, podanym obok nazwiska wystawcy.

Wszystkie rodzaje weksli mają szerokie zastosowanie w obrocie gospodarczym. Weksel spełnia kilka podstawowych funkcji. Jako środek płatniczy może zastępować pieniądz spełniając funkcję płatniczą, może też spełniać funkcję kredytową przez zaopatrzenie go w klauzulę odsetkową. Łatwość wystawienia weksla i bezwzględny charakter roszczenia o zapłatę wystarczają do zastosowania go w procesie kredytowym. Funkcja obiegowa weksla polega na tym, że może być przekazywany z rąk do rąk poprzez indos, a funkcja refinansowa  na tym, że kwotę weksla minus odsetki dyskontowe można otrzymać przed  terminem płatności. Weksle są wykorzystywane także jako wygodny środek zabezpieczenia roszczenia, które dopiero w przyszłości może powstać. Jest to najważniejsza funkcja weksla w obrocie gospodarczym, gdzie weksel może stanowić zabezpieczenie kredytu, pożyczki lub operacji gospodarczych. Wekslem można zabezpieczyć różnego rodzaju czynności gospodarcze, w których występuje konieczność dodatkowego potwierdzenia określonego zdarzenia. Jako środki występujące w obrocie gospodarczym, weksle ułatwiają i zabezpieczają przed ryzykiem istotną część operacji gospodarczych, a tym samym wspomagają zasadę bezpieczeństwa  obrotu gospodarczego.

Ważne w przypadku weksli są również klauzule wekslowe, których istnienie lub nie powoduje ważność lub nieważność weksli. I tak wyróżniamy klauzule uznane przez prawo wekslowe,  klauzule obojętne i klauzule unieważniające weksle. Do klauzul uznanych przez prawo wekslowe zalicza się  klauzulę odsetkową  skuteczną w przypadku, gdy umieszczono ją na wekslu płatnym za okazaniem lub w pewien czas po okazaniu, stopa procentowa jest określona na wekslu, wpis dokonany zostaje przez wystawcę weksla; klauzulę zakazująca indosowania; klauzulę zabraniającą przedstawienia weksla do przyjęcia oraz klauzulę zwalniającą od protestu weksla. Klauzule obojętne to: klauzula odsetkowa na wekslu płatnym w oznaczonym dniu lub w pewien czas po dacie; klauzula odsetkowa na wekslu płatnym za okazaniem bez podania stopy procentowej; warunki, od których uzależniono indos. Do klauzul unieważniających weksel zaliczamy: klauzulę ustalającą inny, poza czterema przyjętymi przez prawo wekslowe terminami płatności; klauzulę ustalającą kilka terminów płatności; klauzulę naruszającą bezwarunkowy charakter przyrzeczenia lub polecenia zapłaty sumy wekslowej; klauzulę ustalającą więcej niż jedno miejsce płatności; klauzulę ustalającą płatność sumy wekslowej w ratach.

Istotnym niebezpieczeństwem dla wystawcy weksla  jest możliwość jego sprzedaży. Dokonuje się tego w drodze indosu (oświadczenia złożonego na odwrotnej stronie weksla). Osoba, która zbywa weksel, jest nazywana indosantem, a osoba, która nabywa, indosatariuszem. Do przeniesienia praw z weksla potrzebne jest jego wydanie oraz nieprzerwany szereg indosów. Jest tak, jeżeli każdy indosatariusz opiera swoje prawa na poprzednim indosie imiennym. Pierwszy indos musi pochodzić od remitenta, a w przypadku weksli na zlecenie własne - od wystawcy. Zbycie weksla w drodze indosu nie jest możliwe, jeżeli w jego treści została zawarta klauzula nie na zlecenie. Jeżeli taka klauzula została na wekslu umieszczona, mamy wówczas pewność, że weksel nie zostanie sprzedany - chyba że w drodze przelewu, co jednak znacznie wzmacnia pozycję dłużnika.

Poręczenie wekslowe

Zapłatę weksla można zabezpieczyć poręczeniem wekslowym (aval ) co do całości sumy wekslowej lub co do jej części. Poręczenie może dać osoba trzecia lub nawet osoba podpisana na wekslu. Umieszcza się je na wekslu albo na przedłużku i oznacza się wyrazem poręczam lub innym zwrotem równoznacznym (ręczę, per aval). Podpisuje je poręczyciel. Sam podpis na przedniej stronie weksla uważa się za udzielenie poręczenia, wyjąwszy sytuację, gdy jest to podpis wystawcy lub trasata. Poręczenie powinno wskazywać, za kogo je dano (przy braku takiej wskazówki uważa się, że udzielono go za wystawcę). Zgodnie art. 32 prawa wekslowego poręczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten, za kogo poręczył. Zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby nawet zobowiązanie, za które poręcza, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny, z wyjątkiem wady formalnej. Co do zasady poręczenie nie może być ograniczone do określonej daty ani skutecznie cofnięte.

Powstaje pytanie, skoro dłużnik jest zobowiązany na podstawie umowy, co daje dodatkowe zobowiązanie się dłużnika poprzez wystawienie weksla. Przede wszystkim wierzyciel wekslowy może dochodzić swojego roszczenia w postępowaniu nakazowym, w razie odmowy spełnienia świadczenia przez dłużnika. Do pozwu powinien być dołączony oryginał właściwie wypełnionego weksla, deklaracja wekslowa (jeżeli była sporządzona) oraz dowód zawiadomienia dłużnika o wypełnieniu weksla. Postępowanie nakazowe jest postępowaniem szybszym i zdecydowanie tańszym (1/4 normalnego wpisu sądowego). Nadto uzyskanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym na podstawie weksla umożliwia zabezpieczenie roszczenia niezwłocznie po jego wydaniu oraz egzekucję zasądzonej w nakazie kwoty po upływie 2 tygodni od jego wydania.

Od 1 stycznia zlikwidowane zostały urzędowe blankiety wekslowe i nie trzeba uiszczać opłaty skarbowej od weksla, jednak weksel nadal pozostaje  jednym z najpopularniejszych sposobów zabezpieczenia wierzytelności. Weksel można sporządzić na kartce papieru, ale by był ważny, musi zawierać wymagane prawem elementy - w tym nazwę weksel i podpis wystawcy. Niezbędne informacje mogą być wpisane ręcznie, maszynowo, czy też wydrukowane na komputerze. Dotyczy to wszystkich elementów weksla z wyjątkiem podpisu, który musi być własnoręczny, bo tylko ta forma stanowi pełne urzeczywistnienie woli oświadczającego. Na ważność zobowiązania nie ma wpływu kolejność umieszczenia poszczególnych elementów ani czas, w jakim powstały. Należy jednak zadbać o to, by treść dokumentu stanowiła spójną i logiczną całość wyrażającą zobowiązanie do zapłaty. Najważniejszą  kwestią i momentem powstania zobowiązania jest podpis uczestników obrotu. Nie musi on być czytelny, powinien jednak w sposób niebudzący wątpliwości umożliwić identyfikację osoby. W praktyce wystarczy nazwisko i pierwsza litera imienia, a nawet podpis nieczytelny, byleby pozwalał w sposób niebudzący wątpliwości na identyfikację podpisującego.

Przedstawiłem Państwu w dużym skrócie najistotniejsze wiadomości, niezbędne dla podpisujących weksle. Generalnie podpisując weksel musimy pamiętać jakie konsekwencje niesie ze sobą złożenie podpisu na wekslu. Nasz podpis na wekslu świadczy, że to my jesteśmy dłużnikiem i w określonych okolicznościach i czasie będziemy musieli zapłacić za weksel. Powinniśmy zdawać sobie sprawę z zobowiązania, które zaciągamy oraz koniecznie uwzględnić nasze możliwości finansowe. Nie należy bez zastanowienia składać podpisu na wekslu.

Wojciech Kłoskowski