Weksel w obrocie gospodarczym

Od 1 stycznia 2007 r. zlikwidowane zostały urzędowe blankiety wekslowe. Niezbędne informacje mogą być wpisane ręcznie, maszynowo, a nawet wydrukowane na komputerze. Dotyczy to wszystkich elementów weksla z wyjątkiem podpisu, który musi być własnoręczny, bo tylko ta forma stanowi pełne urzeczywistnienie woli oświadczającego.

Wprowadzenie 

Weksel to papier wartościowy, który występować może jako weksel własny lub weksel trasowany. W wekslu trasowanym wystawca zobowiązuje się bezwarunkowo, że inna osoba (trasat) dokona na rzecz odbiorcy (remitenta) zapłaty określonej sumy (weksel trasowany). Jest to zatem inaczej polecenie zapłaty pochodzące od wystawcy i skierowane do trasata. W wekslu własnym zaś wystawca bezwarunkowo przyrzeka, że sam zapłaci odbiorcy Wystawca jest więc tutaj głównym dłużnikiem. Gdy liczba uczestników ogranicza się do dwóch osób, wówczas wystarczający jest weksel własny. Weksel trasowany ma szersze możliwości. Jest on oparty na konstrukcji przekazu – pośrednictwo osoby trzeciej przy zapłacie.

Jedną z najistotniejszych cech weksla jest jego abstrakcyjność, co oznacza, że ważność i skuteczność dokumentu nie jest zależna od jakichkolwiek innych czynności prawnych, a zapłata nie może być uzależniona od tych czynności lub warunków. Sądy niekiedy jednak odchodzą od tak bezwzględnych regulacji na rzecz racjonalizacji stosunków prawnych między kontrahentami.

Wekslem jest tylko taki dokument, który zawiera bezwarunkowe przyrzeczenie zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej, nie może być to uzależnione od jakichkolwiek zdarzeń, bądź okoliczności. Zakazu dokładania warunku w przypadku zobowiązania wekslowego przewiduje art. 101 pkt 2 prawa wekslowego.

Na ważność zobowiązania nie ma wpływu kolejność umieszczenia poszczególnych elementów ani czas, w jakim powstały. Aby weksel trasowany był ważny musi zawierać: • nazwę weksel w samym tekście dokumentu, w jakim go wystawiono, • bezwarunkowe polecenie zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej, • nazwisko osoby, która ma zapłacić, • oznaczenie terminu płatności, • oznaczenie miejsca płatności, • nazwisko osoby, na rzecz której zlecenie zapłata ma być dokonana, • oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla, • podpis własnoręczny wystawcy weksla.

Należy jednak zadbać o to, by treść dokumentu stanowiła spójną i logiczną całość wyrażającą zobowiązanie do zapłaty. Na wekslu mogą być zamieszczone tzw. klauzule wekslowe, za pomocą których można modyfikować zasady odpowiedzialności. Są to:

• klauzula bez protestu lub bez kosztów - protest to dokument notarialny będący stwierdzeniem faktu i daty niezapłacenia weksla. Klauzula ta oznacza, iż w przypadku niezapłacenia weksla nie ma konieczności sporządzania protestu (protest - akt urzędowy stwierdzający odmowę zapłaty lub przyjęcia weksla).
  
• domicyl - polega na wskazaniu na wekslu osoby (niebiorącej udziału w obrocie), u której weksel jest płatny. Najczęściej w tej roli występuje bank wystawcy.
  
• adres w potrzebie - polega na wpisaniu w dokumencie weksla (zazwyczaj pod danymi trasata) słów - w potrzebie do pana..., co umożliwia zastąpienie trasata przez wyręczyciela przy przedstawieniu weksla do zapłaty.
  
• klauzula nie na zlecenie - jest to zakaz zbywania weksla przez indos. Jeśli wystawca nie chce zezwolić na puszczanie weksla w obieg, może zakazać indosowania przez wpisanie takiego zastrzeżenia. Takie postawienie sprawy umożliwia wykup tylko w sytuacji przedstawienia go przez osobę, na rzecz której jest wystawiony.
  
• zastrzeżenie odsetek - oprocentowanie sumy wekslowej może zastrzec jedynie wystawca weksla. Jest to możliwe tylko w przypadku weksli płatnych za okazaniem i w pewien czas po okazaniu. Klauzula odsetkowa jest skuteczna, gdy określa stopę odsetek. Nie wystarczy napisać - z ustawowymi odsetkami, lecz należy oznaczyć ich dokładną stopę pod rygorem uznania klauzuli za nienapisaną.
• klauzula bez obligu - jeżeli indosant zamieści na wekslu obok indosu klauzulę bez obligu lub bez odpowiedzialności, jego zobowiązanie do zapłaty sumy wekslowej, w przypadku gdyby dłużnik główny lub któryś z jego poprzedników nie zaspokoił wierzyciela, nie powstaje.
  
• klauzula waluty - to określenie, co wystawca otrzymał lub ma otrzymać od remitenta w zamian za weksel. Może wyrażać się zwrotem - wartość w towarze otrzymałem lub gotówkę otrzymałem. Gdy nie doszło jeszcze do zapłaty, klauzula może brzmieć - waluta w oczekiwaniu. Momentem powstania zobowiązania jest podpis uczestników obrotu. Nie musi on być czytelny, powinien jednak w sposób niebudzący wątpliwości umożliwić identyfikację osoby. W praktyce wystarczy nazwisko i pierwsza litera imienia, a nawet podpis nieczytelny, byleby pozwalał w sposób niebudzący wątpliwości na identyfikację podpisującego. Z pewnością niewłaściwy będzie z kolei podpis składający się z imienia i pierwszej litery nazwiska, z samego imienia bądź też pseudonim (choćby nawet dana osoba używała go jako surogatu nazwiska). W sądzie możemy zatem zostać poproszeni o sprawdzenie i potwierdzenie autentyczności podpisu. W niektórych spornych wypadkach istnieje też możliwość skorzystania z ekspertyzy grafologicznej. Istotne jest też miejsce podpisu - chodzi o to, by bez wątpienia rozstrzygnąć, jaką funkcję pełni dany uczestnik obrotu. Jest to tym ważniejsze, że funkcje mogą być łączone - np. wystawca może być jednocześnie remitentem. 
  

Weksel in blanco

Sporo niebezpieczeństw, ale i korzyści, dla uprawnionego niesie ze sobą weksel in blanco, czyli dokument niezupełny w chwili wystawienia i uzupełniany później przez posiadacza. Podpis złożony na niezupełnym wekslu uprawnia wierzyciela do wpisania w nim dowolnej kwoty. Zobowiązanie w wekslu żyje bowiem własnym życiem, a specyfika obrotu polega właśnie na tym, że może być on przeniesiony na inną osobę i pełnić rolę pieniądza. Za prawnego posiadacza będzie uważany ten, kto ma weksel i wykaże prawo swoje nieprzerwanym szeregiem indosów, chociażby ostatni indos był in blanco (przekreślone indosy uważa się za nieistniejące). Trzeba więc sprawdzić, czy posiadacz jest wymieniony w ostatnim indosie, chyba że został on dokonany in blanco.

W następstwie wypełnienia weksla in blanco zgodnie z porozumieniem powstaje zobowiązanie osoby podpisanej na wekslu (wręczającej dokument) o treści określonej w tekście powstałym na skutek wypełnienia. Odbiorca weksla in blanco uzyskuje zatem z mocy porozumienia uprawnienie do wykreowania (przez podejmowane we własnym imieniu działanie) zobowiązania osoby, która złożyła podpis. Działanie to ma charakter jednostronnej czynności prawnej. Wynikająca z porozumienia osoby wręczającej weksel i jego odbiorcy ścisła więź pomiędzy zobowiązaniem wekslowym a zobowiązaniem, z którego wynika podlegająca zabezpieczeniu wierzytelność, przejawia się w tym, że wierzyciel nie może z mocy weksla uzyskać w zasadzie więcej praw niż przysługuje mu w ramach stosunku, z którego wynika wierzytelność, a spełnienie jednego z tych zobowiązań powoduje wygaśnięcie także drugiego.

Dłużnik jednak ma zawsze możliwość podnoszenia zarzutu wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z zawartym porozumieniem. Fakt ten jednak nie oznacza, że w takim wypadku osoba, która wręczyła weksel (także poręczyciel), nie jest w ogóle zobowiązana wekslowo. Przyjąć należy, że w takiej sytuacji odpowiedzialność dłużnika istnieje w takich granicach, w jakich odpowiadałby w razie prawidłowego wypełnienia dokumentu. Na takim stanowisku stanął też SN w wyroku z 26 stycznia 2001 r. (sygn. akt II CKN 25/00, OSNC z 2001 r. nr 7-8, poz. 117), w którym stwierdzono: w wyniku wypełnienia weksla in blanco częściowo niezgodnie z porozumieniem na niekorzyść osoby na nim podpisanej, osoba ta może stać się zobowiązana wekslowo w granicach, w których tekst weksla odpowiada porozumieniu (deklaracji wekslowej). Warto jeszcze przytoczyć wyrok SN z 9 lutego 2005 r. (sygn. akt II CK 426/04, niepublikowany), w którym czytamy: sytuacja dłużnika wekslowego zależy od tego, czy odpowiada on wobec pierwszego wierzyciela (remitenta), czy też wobec kolejnego wierzyciela wekslowego (kolejnego nabywcy weksla). W odniesieniu do remitenta odpowiedzialność dłużnika jest o tyle łagodniejsza, że może on bez żadnych ograniczeń powołać się na zarzuty tzw. subiektywne, w tym przede wszystkim związane ze stosunkiem podstawowym. Przy wekslu niezupełnym w chwili wystawienia (in blanco) istotne znaczenie ma zarzut wypełnienia niezgodnie z treścią łączącego strony porozumienia wekslowego. Oznacza to, że dłużnik może ograniczyć swą odpowiedzialność do kwoty wynikającej z deklaracji, o ile weksel nie został sprzedany.  

Deklaracja wekslowa

Deklaracja wekslowa jest dokumentem, który określa okoliczności uprawniające do wypełnienia weksla. W deklaracji wpisywane są brakujące elementy: suma zobowiązania, data wystawienia i termin zapłaty. Jej istnienie może też ułatwić odparcie ewentualnych zarzutów wystawcy, że weksel został uzupełniony niezgodnie z porozumieniem. Jak stanowi art. 10 prawa wekslowego, jeżeli weksel niezupełny w chwili wystawienia został uzupełniony niezgodnie z zawartym porozumieniem, nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Dotyczy to jednak w zasadzie dalszego posiadacza, a zatem indosatariuszy (nabywców), a nie remitenta (osoby, na której rzecz zapłata ma nastąpić).