Udział w spółce cywilnej jako składnik majątku osobistego małżonka-wspólnika

W niniejszej pracy przedstawię kwestię przynależności udziału w spółce (praw i obowiązków przysługujących wspólnikowi) do majątku małżonków. Kwestie te budziły niegdyś liczne kontrowersje w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym. Szczegółowe omówienie tych zagadnień wymagałoby przeprowadzenia rozległej analizy przepisów prawa rodzinnego i prawa spółek, co w ramach krótkiego wyjaśnienia nie jest możliwe. W tym miejscu jedynie ograniczę się do naszkicowania uregulowań prawnych, rozwiązujących obecnie przedstawioną kwestię.

Wspólnik spółki cywilnej otrzymuje w zamian za wniesienie wkładu albo zobowiązanie się w inny sposób do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego wiązkę uprawnień spółkowych.  Powstające w związku z członkostwem wspólnika w spółce cywilnej prawa i obowiązki dzielą się na prawa i obowiązki o charakterze organizacyjnym i majątkowym. Prawa i obowiązki o charakterze organizacyjnym to:
•    prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki i prawo do jej reprezentowania.
•    prawo do uczestniczenia w uchwalaniu spraw należących do zakresu organizacji spółki oraz do wyrażania lub odmowy zgody na jej dalsze kontynuowanie. 
•    prawo do zasięgania informacji o stanie spółki.
•    obowiązek lojalności wobec spółki.

Do praw i obowiązków o charakterze majątkowym należą :
•    wniesienie wkładu.
•    wykonywanie innych oznaczonych działań.
•    udział w majątku spółki.
•    udział w zysku.
•    udział w innych ewentualnych korzyściach wynikających z działalności spółki.
•    obowiązek uczestniczenia w stratach.
•    odpowiedzialność za zobowiązania spółki. 

Podanie wyczerpującego katalogu tych uprawnień jest niemożliwe, gdyż różnie przedstawia się on w poszczególnych spółkach. W prawie spółek przez „udział" należy przede wszystkim rozumieć wiązkę uprawnień cywilnoprawnych otrzymanych w zamian za wniesienie wkładu do spółki. Samo pojęcie „udział" wskazuje, że wiązka ta jest określona za pomocą wielkości ułamkowych, które w sumie muszą dać 1. W spółce cywilnej występuje wspólność łączna, która ma charakter „bezudziałowy". Zakres uprawnień wspólnika zatem nie jest określony za pomocą wielkości, którą można zmierzyć ułamkiem zwykłym, czy też dziesiętnym. Jednakże na potrzeby niniejszej pracy na określenie uprawnień spółkowych otrzymanych przez wspólnika w związku z wniesieniem wkładu, będę posługiwał się określeniem „udział”.

Wydaje się, że problem przynależności przedstawionych uprawnień do majątków małżonków należy rozpatrywać w odniesieniu do dwóch przypadków: sytuacji, w której jeden z małżonków (lub też oboje) wniósł tytułem wkładu środki pochodzące z majątku wspólnego oraz sytuacji gdy wniesienie wkładu nastąpiło z majątku odrębnego. Jednakże ustawodawca tak skonstruował przepisy, iż przynależność udziału do majątku małżonków w zasadzie uniezależnił od pochodzenia wkładu. Problem ten obecnie może być rozważany co najwyżej na tle nakładów z majątku wspólnego na majątek odrębny. Zgodnie z tezą uchwały SN z 15 września 2004 r. wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wskazał, iż oczywistym jest, że dochodzi do przysporzenia w majątku osobistym małżonka będącego wspólnikiem z uszczerbkiem dla majątku dorobkowego małżonków, z którego został wniesiony wkład do spółki osobowej.

Ustawa z 17 czerwca 2004 r. nowelizująca kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadziła art. 33 pkt 3, zgodnie z którym do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. Zgodnie z uzasadnieniem projektu ustawy, wprowadzenie pkt. 3 do art. 33 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego „rozwiązuje budzącą wiele trudności praktycznych kwestię zbiegu konsekwencji prawnych wynikających z przynależności prawa jednocześnie do wspólności majątkowej małżeńskiej i innego rodzaju wspólności łącznej (problem dotyczył przede wszystkim spółki cywilnej i spółek osobowych). Konsekwencją proponowanego w pkt. 3 jest po pierwsze, przynależność tych praw do majątków osobistych każdego z małżonków, po drugie – zastosowanie z tym zakresie odrębnych przepisów właściwych dla danej wspólności. Rozwiązanie dotyczy zarówno sytuacji, gdy tylko jeden z małżonków jest wspólnikiem lub gdy każdy z małżonków jest wspólnikiem innej spółki, jak i spółki zawiązanej przez oboje małżonków”.

Wprowadzony przepis art. 33 pkt 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kończy, jak przedstawiłem powyżej, dyskusję do jakiego z majątków małżonków należą prawa majątkowe otrzymane przez wspólnika, który wniósł wkład a majątku wspólnego.
Konsekwencją art. 33 pkt 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest przynależność praw majątkowych wynikających ze wspólności łącznej niebędącej małżeńską wspólnością majątkową do majątku osobistego jednego z małżonków, niezależnie od tego, czy nabyte one zostały w zamian za składniki majątku wspólnego małżonków, czy w zamian za składniki majątku osobistego jednego z małżonków, czy też w zamian za wniesienie przez małżonka-wspólnika wkładu polegającego na świadczeniu usług. Należą one do majątku osobistego tego małżonka, z którego uczestnictwem w spółce są związane. Obecnie obowiązująca regulacja przesądza, iż do majątku osobistego małżonka należą wszystkie jego prawa majątkowe wynikające z uczestniczenia w spółce cywilnej, a więc zarówno prawa organizacyjne, jak i prawa czysto majątkowe.

Przepis art. 33 pkt 3 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w odniesieniu do spółki cywilnej dotyczy zarówno spółki zawartej między samymi małżonkami, spółki jednego bądź obojga małżonków z osobą trzecią (osobami trzecimi), jak i udziału każdego z małżonków w innej spółce.

Na zakończenie należy zaznaczyć, iż do majątku wspólnego małżonków należą w szczególności: pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków. Dochodami takimi są np. dochody osiągane z prowadzonej przez małżonka działalności gospodarczej, np. przedsiębiorstwa należącego do jego majątku osobistego, a więc także wynikające z udziału w spółce cywilnej.

Podsumowując problem przynależności praw spółkowych w spółkach cywilnych do majątków małżonków należy podkreślić, że organizacyjno-majątkowe prawa spółkowe, zawsze będą przynależały do majątku osobistego (odrębnego) małżonka wspólnika i to niezależnie od rodzaju i pochodzenia wkładu.