Spółka cywilna

Spółka cywilna, podobnie jak spółki uregulowane w przepisach Kodeksu spółek handlowych, przeżywa obecnie swój renesans.  Stanowi ona jedną z najczęściej spotykanych form prowadzenia działalności gospodarczej.

Spółka cywilna jest umownym stosunkiem cywilnoprawnym. Przez umowę spółki cywilnej wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, a w szczególności przez wniesienie wkładów.  Pojęcie wspólnego celu gospodarczego oznacza dążenie do uzyskania korzyści gospodarczych, materialnych dających się ocenić w pieniądzu.Wspólnicy zobowiązują się wobec siebie do zaangażowania pewnych środków materialnych i pracy dla zaspokojenia wspólnego interesu.  W spółce cywilnej decyduje element osobowy wspólników, powiązany w sposób stosunkowo nieskomplikowany, na podstawie zawartej umowy.  Przepisy prawa cywilnego przewidują dla tej formy współdziałania uczestników spółki ramy raczej ogólne, za wyjątkiem uregulowań odnoszących się do majątku wspólników, ich odpowiedzialności wobec osób trzecich, sposobu reprezentacji spółki, przyczyn i sposobu jej ustania.  Te bowiem elementy decydują o bezpieczeństwie obrotu gospodarczego.  Spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą. W myśl przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej przedsiębiorcami są wyłącznie wspólnicy spółki cywilnej. Spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawa cywilnego, nie ma osobowości prawnej.  Znaczy to, że spółka cywilna nie może we własnym imieniu nabywać praw ani zaciągać zobowiązań. Nie ma też zdolności sądowej. Oznacza to, że nie może pozywać ani być pozywana, zaś do przeprowadzenia egzekucji ze wspólnego majątku wspólników konieczny jest tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom. Spółka cywilna nie ma też zdolności upadłościowej ani układowej. Właściwość ta przysługuje tylko jej wspólnikom-przedsiębiorcom. Mimo to spółka cywilna posiada pewną podmiotowość na gruncie poszczególnych ustaw, regulujących prowadzenie działalności gospodarczej w tej formie prawnej. Wolno spółce cywilnej być pracodawcą (pozwala na to art. 3 kodeksu pracy). Również niektóre przepisy prawa podatkowego (np. art. 15 ust. 1 ustawy o VAT, czy art. 11 ustawy o podatku akcyzowym) nadają jej podmiotowość podatkową - czynią ją podatnikiem, płatnikiem, inkasentem. Stosunek spółki cywilnej powstaje w wyniku zawarcia umowy, która powinna być stwierdzona pismem.  Jest to forma zastrzeżona jedynie ad probationem, skoro art. 860 § 2 kodeksu cywilnego nie przewiduje rygoru nieważności.  

Zawarcie umowy spółki jest jedynym i konstytutywnym zdarzeniem kreującym spółkę. Spółka cywilna nie wymaga bowiem wpisu do żadnego rejestru, a wpis do ewidencji działalności gospodarczej nie ma wpływu na sam byt spółki.

Aby doszło do zawarcia umowy spółki cywilnej, wspólników musi być co najmniej dwóch. Wspólnikami, których maksymalna liczba nie jest ograniczona, mogą być zarówno osoby fizyczne, jak i prawne, a także jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, lecz wyposażone w zdolność prawną (przymiot ten pozwala im być podmiotem praw i obowiązków), czyli np. handlowe spółki osobowe, takie jak spółka jawna.Powstające w związku z członkostwem wspólnika w spółce cywilnej prawa i obowiązki dzielą się na prawa i obowiązki o charakterze organizacyjnym i majątkowym.  Prawa i obowiązki o charakterze organizacyjnym to:
•    prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki i prawo do jej reprezentowania.
•    prawo do uczestniczenia w uchwalaniu spraw należących do zakresu organizacji spółki oraz do wyrażania lub odmowy zgody na jej dalsze kontynuowanie.
•    prawo do zasięgania informacji o stanie spółki.
•    obowiązek lojalności wobec spółki.  

Niektóre z wymienionych praw i obowiązków wymagają pewnego komentarza.

Takim prawem i jednocześnie obowiązkiem wymagającym nieco szerszego omówienia ze względu na jego znaczenie dla bytu spółki jest prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania na zewnątrz.  Zgodnie z art. 865 kodeksu cywilnego każdy wspólnik jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Uprawnienie to dotyczy spraw, które nie przekraczają zakresu zwykłych czynności spółki. O sposobie prowadzenia spraw spółki, to znaczy zajmowaniu się jej interesami, rozstrzyga Umowa. Może ona zawierać szczegółowe postanowienia powierzające poszczególnym wspólnikom zakresy ich zadań i dziedziny spraw, którymi mają się zajmować. W razie braku takich postanowień, sprawy nie przekraczające zakresu zwykłych czynności spółki może i powinien prowadzić każdy ze wspólników, bez potrzeby odwoływania się do pozostałych. Jeśli jednak przed zakończeniem sprawy, choćby jeden z pozostałych wspólników sprzeciwi się jej prowadzeniu, potrzebna jest uchwała wspólników. Natomiast do spraw przekraczających zakres zwykłego zarządu konieczna jest uprzednia uchwała wspólników. W polskim prawie brak jest ustawowej definicji „zwykłych czynności” i „czynności przekraczających zwykły zarząd”.  Dokonując oceny konkretnej czynności należy uwzględnić indywidualne okoliczności każdego wypadku.Bez uchwały można wykonać czynność nagłą, jeżeli jest to konieczne do uchronienia spółki przed niepowetowaną stratą. Z istoty spółki cywilnej wynika, że uchwały wspólników muszą zapadać jednogłośnie.

Kodeks cywilny milczy na temat powierzania zarządu spółką osobom trzecim z wyłączeniem wszystkich wspólników. Dlatego z jednej strony można sądzić, że taka ewentualność jest dopuszczalna, że można powołać np. grupę zarządzającą przedsiębiorstwem spółki spoza grona wspólników, z drugiej jednak są silne argumenty przemawiające za tym, że spółka cywilna nie powinna być w normalnych warunkach zarządzana jedynie przez osoby z zewnątrz.

W takim samym zakresie jak uprawnienie do prowadzenia spraw spółki, wspólnikowi przysługuje uprawnienie do jej reprezentacji. W zasadzie każdy wspólnik jest umocowany do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw. Przez umieszczenie w umowie spółki odpowiednich postanowień, wspólnicy mogą w istotny sposób zmieniać organizację działalności spółki cywilnej, poprzez wyłączenie niektórych lub wszystkich wspólników od prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania, ograniczenie zakresu uprawnienia do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania, rozszerzenie uprawnień reprezentacyjnych do prowadzenia spraw spółki wszystkich lub niektórych wspólników.  Stwarza to możliwość zagwarantowania  uprawnień decyzyjnych w stosunkach wewnętrznych i zewnętrznych, dla niektórych tylko wspólników.  Wspólnicy mogą też powierzyć reprezentowanie spółki osobie nie będącej wspólnikiem, udzielając jej odpowiedniego pełnomocnictwa.

Podstawą prawną uprawnienia do zasięgania informacji na temat spraw spółki jest wspólność majątku spółki i charakter prawny udziału.  Każda czynność dokonana w zakresie spraw spółki  dotyczy w odpowiedniej części wprost praw majątkowych wspólnika, tych aktualnych i przyszłych.  Wspólnik jest więc stroną czynności i ma prawo do wiadomości o jej treści.  Z kolei obowiązek lojalności wspólnika wobec spółki wynika z jego zobowiązania podjętego w umowie, że będzie dążyć do określonego, wspólnego celu gospodarczego.  Podjęcie poza spółką jakiejkolwiek działalności, która mogłaby uniemożliwić lub utrudnić osiągnięcie tego celu stanowi naruszenie umowy i prowadzi do odpowiedzialności z art. 471 k.c.
Do praw i obowiązków o charakterze majątkowym należą :
•    wniesienie wkładu.
•    wykonywanie innych oznaczonych działań.
•    udział w majątku spółki.
•    udział w zysku.
•    udział w innych ewentualnych korzyściach wynikających z działalności spółki.
•    obowiązek uczestniczenia w stratach.
•    odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

Przepisy Kodeksu cywilnego pozostawiają wspólnikom w tym zakresie dużą swobodę.  Umowa spółki może tą listę praw i obowiązków zmienić.  Niektóre uprawnienia mogą zostać pominięte lub zmienione w stosunku do kodeksowej regulacji.  
Podstawowym obowiązkiem wspólników wobec spółki, warunkującym osiągnięcie wspólnego celu gospodarczego jest działanie w sposób oznaczony, w szczególności zaś wniesienie wkładów.  Wniesienie wkładu jest więc podstawowym, ale nie jedynym sposobem wspólników na osiągnięcie zamierzonego celu gospodarczego.  Współdziałanie wspólników może bowiem stanowić inne niż wniesienie wkładu działanie.  Zgodnie z treścią art. 861§1 k.c. wkład wspólnika może polegać albo na wniesieniu do spółki własności lub innych praw, albo na świadczeniu usług. Wkłady mogą mieć postać pieniężną lub rzeczową. Mogą też polegać na wniesieniu do spółki innych praw, na przykład prawa użytkowania gruntu lub lokalu, prawa najmu lub dzierżawy, wniesieniu używania własnego samochodu, patentu, licencji itp. Wreszcie wkładem wspólnika może być świadczenie usług określonych w umowie, zarówno przez cały czas trwania spółki, jak i przez inny oznaczony czas.  W literaturze wyróżnia się w związku z tym cztery odmienne sytuacje:
•    jeżeli wspólnik zobowiązał się wnieść do spółki własność rzeczy, wówczas do tego zobowiązania, do odpowiedzialności z tytułu rękojmi oraz do niebezpieczeństwa z tytułu utraty lub uszkodzenia rzeczy stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży,
•    jeśli rzeczy zostały wniesione tylko do używania, w powyższym zakresie stosuje się odpowiednio przepisy o najmie,
•    jeśli wspólnik wnosi wkłady pieniężne, to wskazać należy różne tego postacie, a mianowicie albo jest to wkład gotówkowy, co jest równoznaczne z wniesieniem własności, albo wręczenie czeku, co stanowi wniesienie własności dokumentu oraz wierzytelności,, albo przeniesienie wierzytelności w sposób przewidziany do dysponowania środkami zgromadzonymi na rachunku bankowym,
•    świadczenie usług, a ściślej wniesienie usług, może polegać albo na ciągłym, przewidzianym na cały czas trwania spółki, zachowaniu się wspólników, np. świadczeniu pracy, albo na takim zachowaniu się, ale przez czas oznaczony, a nawet jednorazowo.

Przeniesienie własności rzeczy następuje przez sam fakt  zawarcia umowy spółki, w wypadku zaś rzeczy oznaczonych co do gatunku i rzeczy przyszłych konieczne jest dodatkowo wydanie rzeczy.  W razie wniesienia do spółki własności nieruchomości, konieczne jest zawarcie umowy spółki cywilnej w formie aktu notarialnego. Jeśli umowa spółki została zawarta w formie pisemnej, konieczne jest sporządzenie odrębnego aktu notarialnego.  Przeniesienie własności rzeczy oraz przeniesienie innych praw, następuje zawsze na rzecz wszystkich wspólników, z których każdy staje się współwłaścicielem na zasadzie współwłasności łącznej.  W sytuacji, gdy przedmiotem wkładu jest nieruchomość, oznacza to, że w księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości, należy wpisać jako współwłaścicieli wszystkich wspólników, z zaznaczeniem, że podstawą nabycia jest umowa spółki cywilnej. Obowiązek wniesienia wkładu nie musi ciążyć na wszystkich wspólnikach. Musi on wynikać wyraźnie z umowy. Wartość wkładu określa umowa spółki, w przeciwnym razie przyjmuje się, że wkłady wspólników mają jednakową wartość.

Wkłady wniesione przez wspólników, roszczenia o wniesienie wkładów oraz dochody uzyskiwane przez spółkę w czasie jej trwania są majątkiem wspólnym.  Pod względem prawnym majątek spółki stanowi współwłasność łączną, opierającą się na szczególnym stosunku osobistym, jaki kształtuje umowę spółki cywilnej.  Wspólnicy nie mogą rozporządzać własnym udziałem we wspólnym majątku, albo w poszczególnych jego składnikach, nie mogą się również domagać podziału tego majątku, ani zaspokajać osobistego wierzyciela z udziału w majątku spółki lub udziału w składnikach tego majątku.  Taki charakter udziału wspólnika w majątku wspólnym zapewnia jego niepodzielność przez cały czas trwania umowy spółki.

Kolejnym aspektem, który Kodeks cywilny reguluje odnośnie udziału wspólnika w prawach majątkowych jest udział w zyskach. Artykuł 867 k.c. stanowi, że każdy wspólnik jest uprawniony do równego udziału w zyskach i w tym samym stosunku uczestniczy w stratach, bez względu na rodzaj i wartość wkładu.  Wspólnicy mogą jednak dowolnie kształtować swoje udziały w zyskach i stratach postanowieniami umowy spółki.  W umowie można zwolnić niektórych wspólników od udziału w stratach, natomiast nie jest dopuszczalne wyłączenie wspólnika od udziału w zyskach. Możliwe jest więc przyznanie wspólnikowi, który wniósł do spółki wyłącznie wkład w postaci świadczonych usług na rzecz pozostałych wspólników procentowo największy udział w zyskach, jeśli odpowiada to jego fachowemu przygotowaniu do prowadzenia działalności gospodarczej i zaangażowaniu w rozwój i prawidłowe funkcjonowanie założonej firmy.  Jeżeli spółka została zawarta na dłuższy czas, każdy ze wspólników ma prawo żądać podziału i wypłaty zysk z końcem roku obrachunkowego. W innych przypadkach prawo to służy wspólnikom dopiero po rozwiązaniu spółki.

Z udziałem wspólnika w spółce cywilnej związany jest także udział w stratach.  Przez straty należy rozumieć obniżenie wartości majątku spółki poniżej wartości wniesionych wkładów.  Wspólnicy spółki cywilnej uczestniczą w stratach w częściach równych.  Jeżeli umowa spółki nie stanowi na temat udziału wspólnika w stratach, w razie wątpliwości przyjmuje się, że udział w zyskach odnosi się również do udziału w stratach.  Wspólnicy mogą jednak w umowie spółki inaczej ustalić udział poszczególnych wspólników w stratach, a nawet możliwe jest wyłączenie wspólnika od udziału w stratach.  Należy podkreślić, że zwolnienie wspólnika od udziału w stratach w niczym nie narusza jego osobistej odpowiedzialności za zobowiązania spółki.  Jako uczestnik spółki osobowej ponosi on zatem w stosunku do osób trzecich pełne ryzyko.  Treść prawa zwolnienia wspólnika od udziału w stratach sprowadza się do tego, iż w chwili realizacji jego praw do majątku spółki, a zatem w chwili jego wystąpienia, lub jej rozwiązania spółka obowiązana jest zwrócić mu jego wkład w pełnej wysokości.

Wyrównanie strat wspólnikowi, zwolnionemu od udziału w stratach jest obowiązkiem spółki, pozostali wspólnicy są osobiście i solidarnie za nie odpowiedzialni.  Wynika z tego, że nie może umowa spółki przewidywać zwolnienia wszystkich wspólników od udziału w stratach.

Odrębną kwestią związaną z udziałem wspólnika w spółce jest odpowiedzialność wspólnika za zobowiązania przyjęte przez wspólników w ramach działalności spółki i ciążące na nich wszystkich. Zobowiązaniami spółki są wszelkie zobowiązania zaciągnięte przez jednego wspólnika, kilku lub wszystkich wspólników, jeżeli pozostają one w związku z działalnością spółki. Solidarna odpowiedzialność oznacza, że za zobowiązania spółki każdy wspólnik odpowiada zarówno wspólnym majątkiem spółki, jak i całym swoim majątkiem osobistym. Wierzyciel ma prawo w dowolnym momencie, po nastąpieniu wymagalności roszczenia żądać świadczenia lub odszkodowania od wszystkich wspólników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna według własnego wyboru. Jednakże wspólnik, który później przystąpił do istniejącej już spółki, bądź wystąpił ze spółki, odpowiada tylko za te zobowiązania, które powstały w czasie, kiedy był wspólnikiem.

Należy pamiętać, że wspólnicy w umowie nie mogą inaczej ukształtować zasad swojej odpowiedzialności za zobowiązania spółki, ich solidarna odpowiedzialność stanowi przeto nieodłączną cechę spółki cywilnej.