Przesłanki uzyskania statusu zakładu pracy chronionej

Podstawowym aktem prawnym regulującym problematykę zakładów pracy chronionej jest ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (zwana dalej Ustawą). Na podstawie ostatecznej decyzji przyznającej status zakładu pracy chronionej, osoba prowadząca ten zakład nabywa określone w ustawach uprawnienia, a jednocześnie staje się podmiotem określonych w ustawach obowiązków. Określenie „zakład pracy chronionej” ma znaczenie podmiotowe, a nie przedmiotowe. Status ten przyznaje się pracodawcy prowadzącemu zakład pracy chronionej. Nie są to zatem uprawnienia związane z określonym miejscem, w którym organizuje się pracę pracowników, a z podmiotem, występującym w roli pracodawcy w znaczeniu, jaki przypisuje temu pojęciu art. 3 kodeksu pracy.

Ustawa wymienia kilka przesłanek określonych w art. 28 ust. 1, od spełnienia których uzależnia uzyskanie statusu zakładu pracy chronionej. Gdy pracodawca uzyska już status zakładu pracy chronionej, są to tzw. warunki pracy chronionej.

Pracodawca ubiegający się o uzyskanie statusu prowadzącego zakład pracy chronionej musi prowadzić działalność gospodarczą przez okres co najmniej 12 miesięcy oraz zatrudniać nie mniej niż 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy.

Ponadto przez okres co najmniej 6 miesięcy poprzedzających dzień złożenia wniosku o przyznanie statusu pracodawcy zakładu pracy chronionej, musi on osiągnąć wskaźniki zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynoszące co najmniej 40%, a w tym co najmniej 10% ogółu zatrudnionych mają stanowić osoby zaliczone do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności albo co najmniej 30% niewidomych lub psychicznie chorych, albo upośledzonych umysłowo zaliczonych do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych, zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 2 pkt 6 Ustawy, oznacza przeciętny miesięczny udział procentowy osób niepełnosprawnych w zatrudnieniu ogółem, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Należy zauważyć, że na warunkach określonych w art. 28 ust 3-6 Ustawy, że do wskaźnika zatrudnionych osób niepełnosprawnych zalicza się także osoby niepełnosprawne wykonujące pracę nakładczą.
Obiekty i pomieszczenia użytkowane przez zakład pracy prowadzony przez pracodawcę ubiegającego się o uzyskanie statusu zakładu pracy chronionej, powinny odpowiadać przepisom i zasadom bezpieczeństwa i higieny pracy oraz uwzględniać potrzeby osób niepełnosprawnych w zakresie przystosowania stanowisk pracy, pomieszczeń higienicznosanitarnych i ciągów komunikacyjnych, a ponadto spełniać wymagania dostępności do nich (art. 28 pkt. 2 lit. a) i b).

Okoliczności te stwierdza na wniosek pracodawcy Państwowa Inspekcja Pracy. Pracodawca w prowadzonym zakładzie pracy, w sytuacji ubiegania się o status zakładu pracy chronionej, ma obowiązek także zapewnić doraźną i specjalistyczną opiekę medyczną oraz poradnictwo i usługi rehabilitacyjne. Przez zapewnienie doraźnej opieki medycznej rozumie się co najmniej zatrudnienie osoby posiadającej odpowiednie uprawnienia, która w każdej chwili może udzielić osobie niepełnosprawnej pierwszej pomocy, a w sytuacjach tego wymagających – wezwać lekarza lub pogotowie. Odpowiednie kwalifikacje do udzielenia pierwszej pomocy, wykonywania niektórych zabiegów leczniczych i innych czynności w zakresie pielęgnowania chorych posiadają pielęgniarki z uprawnieniami do wykonywania samodzielnej praktyki pielęgniarskiej (w szczególności ze wskazaniem na zatrudnienie w zakładach pracy chronionej), wydanymi przez okręgowe izby pielęgniarek i położnych. Pielęgniarki mogą być zatrudnione na różnych podstawach (Umowa o pracę, dzieło ...). Muszą być stale obecne w godzinach i miejscu pracy osób niepełnosprawnych. W czasie nieobecności pielęgniarki należy zapewnić zastępstwo. Zapewnienie specjalistycznej opieki medycznej oraz poradnictwa i usług rehabilitacyjnych jest możliwe w różnych formach, np. poprzez: 1)    zawarcie umowy ze specjalistyczną placówką świadczącą opiekę medyczną i rehabilitacyjną, albo poprzez zorganizowanie zakładowej przychodni opieki zdrowotnej i zatrudnienie lekarzy specjalistów, a także specjalistów zapewniających poradnictwo i usługi rehabilitacyjne, albo
2)    zorganizowanie zakładowej przychodni opieki zdrowotnej i zatrudnienie lekarzy specjalistów, a także specjalistów zapewniających poradnictwo i usługi rehabilitacyjne.

Kolejną przesłanką uzyskania statusu zakładu pracy chronionej jest wystąpienie z wnioskiem o przyznanie statusu pracodawcy prowadzącego zakład pracy chronionej.

W sytuacji spełnienia przez pracodawcę wymienionych wyżej przesłanek, o których mowa w art. 28 Ustawy, wojewoda wydaje obligatoryjnie, na podstawie art. 30 ust 1 Ustawy decyzję (o charakterze deklaratoryjnym) w sprawie przyznania statusu zakładu pracy chronionej, potwierdzającą spełnienie niniejszych warunków. Należy zaznaczyć, iż pojawiają się głosy, iż zakład pracy (pracodawca) uzyskuje status zakładu pracy chronionej na podstawie decyzji przyznającej ten status, która ma charakter konstytutywny.

Na podstawie art. 30 ust 2 Ustawy wojewoda może, w drodze decyzji, zwolnić na czas określony, nie dłużej jednak niż na 6 miesięcy, prowadzącego zakład pracy chronionej od spełnienia warunku zatrudniania 10% osób zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, jeżeli zatrudnia co najmniej 60% osób niepełnosprawnych oraz właściwy powiatowy urząd pracy nie może skierować wymaganej liczby osób niepełnosprawnych zaliczonych do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, posiadających odpowiednie kwalifikacje zawodowe lub nadających się do przekwalifikowania.

Na podstawie art. 30 ust 2a wojewoda może, w drodze decyzji (konstytutywnej, fakultatywnej), zwolnić z obowiązku prowadzenia działalności gospodarczej przez okres 12 miesięcy poprzedzających złożenie wniosku o przyznanie statusu zakładu pracy chronionej lub z obowiązku utrzymania wskaźników zatrudnienia osób niepełnosprawnych, określonych w art. 28 ust 1 pkt 1 Ustawy, w okresie sześciu miesięcy poprzedzających dzień złożenia wniosku o przyznanie statusu zakładu pracy chronionej pracodawcę, który:
1)    przejął wraz ze wszystkimi pracownikami zakład pracy chronionej w upadłości lub w likwidacji albo zagrożony upadłością lub likwidacją, z wyłączeniem przejęcia dokonanego na podstawie Kodeksu spółek handlowych lub Prawa spółdzielczego,
2)    przejął w drodze darowizny od osoby należącej w stosunku do niego do I grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn zakład pracy chronionej prowadzony przez jedną lub więcej osób fizycznych.
Wojewoda może wydać decyzję o której mowa wyżej w przypadku gdy pracodawca:
1)    utrzyma zatrudnienie pracowników zakładu pracy chronionej w okresie roku od dnia wydania decyzji oraz
2)    spełnia pozostałe warunki, o których mowa w art. 28 Ustawy, w dniu wystąpienia z wnioskiem o przyznanie statusu zakładu pracy chronionej lub udokumentowania przejęcia zakładu.

W tym miejscu rozważań na temat przyznania statusu zakładu pracy chronionej chcę poruszyć kwestię utraty owego statusu. Na podstawie art. 30 ust 3 Ustawy wojewoda podejmuje decyzję (deklaratoryjną, obligatoryjną) stwierdzającą utratę przyznanego statusu zakładu pracy chronionej w razie niespełniania warunków lub obowiązków, od których uzależnia się przyznanie statusu zakładu pracy chronionej. Decyzja stwierdzająca utratę statusu zakładu pracy chronionej wywołuje skutek od dnia niespełniania wymaganych warunków lub obowiązków. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 lutego 2002 r. (III RN 2/01, OSNP 2002 r. Nr 21 poz. 512), wskazał, iż decyzja taka może pozbawić statusu zakładu pracy chronionej od dnia, w którym pracodawca przestał spełniać przesłanki wymagane prawem dla posiadania tego statusu.

W celu kontroli spełniania przez pracodawcę warunków lub obowiązków, od których uzależnia się przyznanie statusu zakładu pracy chronionej, wojewoda (także minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego) może przeprowadzać okresowe, nie rzadziej niż co dwa lata, i doraźne kontrole spełniania warunków i obowiązków o których mowa wyżej. Także Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadza nie rzadziej niż co trzy lata kontrolę w zakresie przestrzegania przepisów Ustawy.

W przypadku, gdy dojdzie do utraty statusu zakładu pracy chronionej, pracodawca może wystąpić do wojewody z wnioskiem o wydanie decyzji w sprawie przyznania statusu zakładu pracy chronionej z mocą od dnia ponownego spełnienia warunków z powodu niespełnienia których wojewoda stwierdził o utracie statusu, jeżeli:
1)    pracodawca w dniu złożenia wniosku wykaże się:
a)    spełnianiem warunków, o których mowa w art. 28 ust 1-3 i art. 33 ust 1 lub 3 pkt 1 i 2, za okres od dnia ponownego spełniania warunków do dnia poprzedzającego dzień złożenia wniosku,
b)    dokonaniem zwrotu nienależnie pobranej pomocy publicznej otrzymanej w związku z legitymowaniem się statusem zakładu pracy chronionej wraz z odsetkami za okres od dnia stwierdzenia decyzją utraty statusu do dnia ponownego spełnienia warunków,
2)    łączny okres niespełniania warunków był nie dłuższy niż 3 miesiące, a ich naruszenie nie było rażące,
3)    w powyższym okresie wskaźnik zatrudnienia nie uległ zmniejszeniu o więcej niż 20% tego wskaźnika.

Szczególny status zakładu pracy chronionej w porównaniu z innymi zakładami charakteryzuje się zwolnieniami i preferencjami wynikającymi z Ustawy.
Z art. 31 Ustawy wynika generalne zwolnienie prowadzących zakłady pracy chronionej w stosunku do tych zakładów z podatków. Zwolnienia nie dotyczą: podatku od gier, podatku VAT i akcyzowego, dochodowego od osób fizycznych, dochodowego od osób prawnych, od środków transportowych oraz cła.

Zwolnienie z podatku od czynności cywilnoprawnych ma miejsce, jeżeli czynność dokonana przez zakład pracy chronionej pozostaje w bezpośrednim związku z prowadzeniem zakładu pracy. Przepisy uzależniają zakres korzystania ze zwolnienia w podatkach rolnym, leśnym i od nieruchomości od okresu, na który pracodawcy został przyznany status zakładu pracy chronionej. Legitymujący się statusem przyznanym na okres 3 lat korzystają ze zwolnienia w zakresie przedmiotów opodatkowania zajętych na prowadzenie zakładu, aż do upływu okresu, na który została wydana decyzja lub do dnia wcześniejszej utraty statusu zakładu pracy chronionej. Natomiast ci, którzy otrzymali status zakładu pracy chronionej na czas nieokreślony, mogą korzystać ze zwolnienia w zakresie tych przedmiotów opodatkowania zajętych na prowadzenie zakładu, które zostały wymienione w decyzji o przyznaniu statusu lub zgłoszonych wojewodzie, z wyłączeniem tych przedmiotów opodatkowania, które znajdują się w posiadaniu zależnym podmiotów nie będących prowadzącymi zakład pracy chronionej lub zakład aktywności zawodowej.

Zgodnie z art. 31 ust 3 pkt 1 Ustawy prowadzący zakład pracy chronionej przekazuje obligatoryjnie środki uzyskane ze zwolnień podatkowych na: Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych – w wysokości 10% i na zakładowy fundusz rehabilitacji osób niepełnosprawnych – w wysokości 90%.

Zakłady pracy chronionej korzystają również ze zwolnienia ze wszystkich opłat, z wyłączeniem opłaty skarbowej oraz opłat o charakterze sankcyjnym. Jest to zwolnienie o charakterze generalnym. W praktyce zakres tego zwolnienia jest ograniczony wyłącznie do opłat o charakterze publicznoprawnym, takich jak np.:
• opłata administracyjna i targowa regulowana w ustawie z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych,
• opłata produktowa regulowana w ustawie z dnia 11 maja 2001 r. o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej i opłacie depozytowej,
• opłaty pobierane na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska,
• opłata eksploatacyjna regulowana w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze,
• opłaty za wydanie koncesji regulowane w ustawie z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne,
• opłaty drogowe regulowane w ustawie z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym,
• opłaty regulowane w ustawie z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi,
• opłaty regulowane w ustawie z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych,
• opłaty za dozór techniczny regulowane w ustawie z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym oraz
• opłaty sądowe.

Zakłady pracy chronionej, zatrudniające co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy, którzy osiągają wymagany wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych, są zwolnione z wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Należy również zaznaczyć, że zakłady pracy chronionej uzyskują dofinansowanie do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych.

Ponadto, zgodnie z art. 38 ust. 2 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, płatnicy będący zakładami pracy chronionej lub zakładami aktywności zawodowej kwoty pobranych zaliczek na podatek od przychodów z tytułów określonych w art. 12 tej ustawy oraz od zasiłków pieniężnych z ubezpieczenia społecznego, wypłacanych przez tych płatników za miesiące od początku roku do miesiąca włącznie, w którym dochód podatnika uzyskany od początku roku u tego płatnika przekroczył kwotę stanowiącą górną granicę pierwszego przedziału skali, o której mowa w art. 27 ust. 1 tej ustawy, przekazują w 10 % na PFRON.

Zakłady pracy chronionej w porównaniu do innych zakładów traktowane są w sposób preferencyjny, tj. generalnie polegają one na obniżeniu kosztów zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Dla osób niepełnosprawnych u których stwierdzono chorobę psychiczną, upośledzenie umysłowe, epilepsję oraz osób niewidomych przewidziane jest dofinansowanie do ich wynagrodzeń w wysokości 75% najniższego wynagrodzenia. Dla wszystkich zatrudnionych osób niepełnosprawnych są finansowane przez PFRON i budżet państwa składki na ubezpieczenie społeczne. Nieodprowadzone kwoty składek pozostają w zakładzie. Refundowane jest również przystosowanie miejsc pracy dla osób niepełnosprawnych oraz koszty rozpoznania potrzeb.

Dla zakładów pracy chronionej przewidziana jest szczególna pomoc w postaci dofinansowania w wysokości  do 50% oprocentowania zaciągniętych kredytów bankowych (art. 32 ust 1 pkt 1 Ustawy) pod warunkiem wykorzystania ich na cele związane z rehabilitacją zawodową i społeczną osób niepełnosprawnych. Zwracane są także koszty za szkolenie zatrudnionych osób niepełnosprawnych w związku z koniecznością zmiany profilu produkcji (realizowane przez samorząd wojewódzki).

Zakład pracy chronionej może otrzymać również jednorazową pożyczkę, w celu ochrony istniejących w zakładzie miejsc pracy wyłącznie w odniesieniu do osób niepełnosprawnych. Realizowane są różne programy celowe mające na celu pomoc zakładom o statusie zakładów pracy chronionej.

Pragnę także zauważyć, że w okresie 5 lat od końca roku, w którym zakład pracy chronionej utracił status przewidziana jest pomoc dla byłego zakładu pracy chronionej.