Odpowiedzialność cywilnoprawna członków zarządu spółki akcyjnej

Członkowie zarządu, na podstawie art. 479 ksh, ponoszą odpowiedzialność cywilnoprawną wobec osób trzecich - wierzycieli spółki w razie podania fałszywych danych w wymaganym przez prawo zapewnieniu, że wymagane statutem wpłaty na akcje oraz wkłady niepieniężne zostały dokonane zgodnie z prawem. Dotyczy to zarówno wnoszenia wkładów zarówno przy tworzeniu spółki (art. 320 § 1 pkt. 3 i 4 ksh) jak i przy podwyższeniu kapitału zakładowego (art. 441 § 2 pkt. 5 ksh). Odpowiedzialność ta warunkowana jest jedynie faktem podania fałszywych danych umyślnie lub przez niedbalstwo i brakiem upływu okresu trzyletniego od dnia zarejestrowania spółki lub podwyższenia kapitału. Warte podkreślenia jest również to, że wierzyciel nie musi wykazywać szkody ani tego, że jego wierzytelność nie została zaspokojona przez spółkę. Ponieważ przepis nie wprowadza żadnych ograniczeń, jest to odpowiedzialność za wszelkie zobowiązania spółki, uprawnieni są zarówno wierzyciele spółki ex conctractu, jak i ex delicto.

Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność bez względu na to, czy w powstaniu zobowiązań mieli swój udział, odpowiedzialność ta nie zależy również od wyrządzenia szkody ani też od tego, czy spółka sama jest w stanie wywiązać się z zobowiązań, czy też nie. Wskazana odpowiedzialność ma charakter solidarny, przy czym nie jest to odpowiedzialność subsydiarna, a więc każdy wierzyciel spółki może we wskazanym w przepisie okresie trzech lat żądać bezpośrednio od członka zarządu świadczenia, do którego zobowiązana była spółka.

Na podstawie art. 479 ksh członkowie zarządu odpowiadają solidarnie nie tylko ze spółką, ale i między sobą. Wierzyciele mogą zatem wytoczyć powództwo nie tylko przeciwko nim wszystkim i spółce, ale także przeciwko każdemu z nich lub tylko spółce. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność na zasadzie winy. Mogą się zwolnić od odpowiedzialności określonej w art. 479 ksh, jeżeli wykażą, że nawet przy dołożeniu należytej staranności nie mogliby rozpoznać, że dane zawarte w stosownym oświadczeniu są nieprawdziwe. Odpowiedzialności członków zarządu określonej w art. 479 ksh nie uchyla nawet późniejsze uzupełnienie brakujących wpłat na akcje czy uzupełnienie wkładów niepieniężnych, gdyż treść przepisu nie uzasadnia przyjęcia, że podstawą odpowiedzialności członków zarządu jest to, iż zachodzi niedobór. Podstawą tej odpowiedzialności jest sam fałsz oświadczenia, do czego członkowie zarządu dopuścili umyślnie albo z niedbalstwa.

Jeśli zaś chodzi o odpowiedzialność członków zarządu wobec spółki, to możliwa jest odpowiedzialność, na podstawie art. 480 ksh, za udział w tworzeniu spółki, jeśli wbrew przepisom prawa z winy swojej wyrządzili spółce szkodę. W szczególności odpowiedzialność ta dotyczy przypadków: zamieszczenia lub współdziałania w zamieszczeniu w statucie, sprawozdaniach, opiniach, ogłoszeniach i zapisach fałszywych danych lub rozpowszechniania tych danych w inny sposób bądź też pominięcia lub współdziałania w pominięciu w tych dokumentach danych istotnych dla powstania spółki, w szczególności dotyczących wkładów niepieniężnych, nabycia mienia oraz przyznania akcjonariuszom lub innym osobom wynagrodzenia lub szczególnych korzyści - współdziałania w czynnościach prowadzących do zarejestrowania spółki na podstawie dokumentów zawierających fałszywe dane. Odpowiedzialność, o której mowa w art. 480 ksh, ponoszona jest na zasadzie winy. Dotyczy ona okresu tworzenia spółki, a więc wyrządzenia szkody spółce do momentu jej zarejestrowania.

Do przypisania odpowiedzialności przewidzianej w art. 480 ksh konieczne jest wykazanie, że: a) członek zarządu brał udział w tworzeniu spółki (dokonał jednej z czynności wymienionych w § 2 art. 480 ksh); b) przez swe zachowanie (działanie bądź zaniechanie) wyrządził spółce szkodę; c) zachodzi adekwatny związek przyczynowy pomiędzy zachowaniem członka zarządu a szkodą; d) zachowanie członka zarządu było sprzeczne z prawem; e) zachowanie to było zawinione. Wszystkie te przesłanki musi wykazać spółka będąca powodem.

W przypadkach, w których doszło do naruszeń, o których mowa w przepisie art. 480 kodeksu spółek handlowych, członkowie zarządu dopuszczający się naruszeń, zobowiązani są do naprawienia spółce szkody wskutek tego poniesionej.

Członkowie zarządu spółki akcyjnej mogą także ponosić, na podstawie art. 481 ksh, odpowiedzialność w stosunku do spółki jeżeli w trakcie jej tworzenia lub podwyższenia kapitału zakładowego z winy swojej zapewnili sobie albo osobie trzeciej zapłatę nadmiernie wygórowaną ponad wartość zbywczą wkładów niepieniężnych albo nabywanego mienia lub też wynagrodzenie albo korzyści szczególne, niewspółmierne z oddanymi usługami. Członkowie zarządu zobowiązani są wówczas do naprawienia szkody wyrządzonej spółce.

Kolejną podstawą odpowiedzialności członków zarządu może być przepis art. 482 ksh za wyrządzenie spółce szkody przy badaniu sprawozdania finansowego.

Członkowie zarządu spółki mogą ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 484 ksh, w przypadku, gdy bezpośrednio lub pośrednictwem osób trzecich doszło do wydania akcji, obligacji lub innych tytułów uczestnictwa w zyskach albo podziale majątku, zaś w ogłoszeniach lub zapisach zamieszczono fałszywe dane lub w inny sposób dane te rozpowszechniono albo, podając dane o stanie majątkowym spółki, zatajono okoliczności, które powinny być ujawnione zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Jeżeli wskutek tego spółka lub inne osoby poniosły szkodę, członkowie zarządu dopuszczający się czynów, których mowa w przepisie art. 484 kodeksu spółek handlowych, obowiązania są do naprawienia wyrządzonej szkody.

Członkowie zarządu są odpowiedzialni wobec spółki także za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami statutu spółki, chyba że nie ponoszą winy, przy czym zasadą jest, że osoby te powinny przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru ich działalności. Odpowiedzialność ta wynika z art. 483 ksh. Istotne jest tutaj to, że członkowie zarządu zobowiązani są przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności. Oznacza to, że członkowie zarządu powinni wykazać się szczególną starannością (wyższą niż przeciętny członek społeczeństwa). Jeśli zatem członek zarządu przy wykonywaniu swoich obowiązków nie dołożył staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności i wyrządzili spółce szkodę, ponosi odpowiedzialność. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność odszkodowawczą za czyny niedozwolone (ex delicto - art. 415 i n. k.c.), jak i odpowiedzialność kontraktową (ex contractu - art. 471 i n. k.c.). Ze wskazanego przepisu wynika, członkowie władz ponoszą odpowiedzialność za szkodę tylko wówczas, gdy została ona wyrządzona przez takie działanie lub zaniechanie, które jest sprzeczne z prawem lub z postanowieniami statutu spółki.

Do powstania odpowiedzialności określonej w art. 483 ksh niezbędne jest łączne spełnienie się poniższych przesłanek: a) sprawcą szkody wyrządzonej spółce jest członek zarządu, b) wyrządził on spółce szkodę; c) między jego zachowaniem a szkodą zachodzi adekwatny związek przyczynowy; d) szkoda została wyrządzona działaniem bądź zaniechaniem bezprawnym albo sprzecznym ze statutem spółki; e) szkodę wyrządzono w sposób zawiniony, przy czym przyjmuje się domniemanie winy członka zarządu.
Zawinione zachowanie członka zarządu spółki prowadzące do szkody po stronie spółki, aby stanowiło podstawę odpowiedzialności przewidzianej w art. 483 § 1 ksh, musi zarazem być sprzeczne z prawem bądź postanowieniami statutu. W przypadku, gdy działanie podjęte przez członka władz co prawda doprowadziło do wyrządzenia spółce szkody, ale było ono zgodne z prawem i statutem spółki, odpowiedzialność nie powstaje.

Zwrócić należy uwagę także, iż sam brak dołożenia staranności wymaganej przez art. 483 § 2 ksh nie prowadzi do odpowiedzialności funkcjonariusza spółki, jeśli brak należytej staranności nie łączył się z naruszeniem prawa bądź statutu. Członek władz zobowiązany jest do bezwzględnego przestrzegania prawa i postanowień statutu spółki oraz do niepodejmowania sprzecznych z nimi działań.

Gdy funkcjonariusz spółki jest nieudolny, ale nie narusza prawa bądź statutu spółki, nie może odpowiadać na podstawie art. 483 ksh. Członek zarządu ponosił będzie odpowiedzialność określoną w tym przepisie, jeżeli np. wbrew postanowieniu statutu zawrze w imieniu spółki niekorzystną dla niej umowę bez zgody walnego zgromadzenia akcjonariuszy i w wyniku tego spółka poniesie straty. Jeżeli zaś zgodę taką uzyskał i dopełnił wszelkich innych wymogów prawa i statutu, odpowiedzialności ponosił nie będzie, nawet jeżeli realizacja umowy doprowadzi do powstania po stronie spółki strat. Nie oznacza to jednak jego bezkarności, gdyż podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej można wówczas poszukiwać w stosunku prawnym łączącym go ze spółką - w odniesieniu do funkcjonariuszy wykonawczych spółki będzie to np. kontrakt menedżerski, który nakłada na członka zarządu określone obowiązki, z reguły daleko wykraczające poza tylko obowiązek działania zgodnie z prawem i statutem spółki.
Odpowiedzialność funkcjonariuszy zarządu spółki oparta jest na domniemaniu winy. Zakłada się zatem, że jeżeli swym zachowaniem niespełniającym standardu należytej staranności, a przy tym sprzecznym z prawem bądź statutem, wyrządził spółce szkodę, uczynił to w sposób zawiniony, chyba że pozwany funkcjonariusz spółki, a nie spółka będąca powodem, wykaże, że nie można mu przypisać winy. W każdym razie członek zarządu nie może się usprawiedliwiać twierdzeniem, że on tylko wykonał polecenia rady nadzorczej bądź akcjonariuszy. 

Na zakończenie zwrócić należy uwagę, iż jeżeli szkodę wyrządziło kilka osób wspólnie, odpowiadają za szkodę solidarnie, co oznacza, że spółka może domagać się pełnego odszkodowania zarówno jednocześnie od wszystkich tych osób, jak i tylko niektórych bądź tylko jednej z nich.

W przypadku, gdy członkowie zarządu wyrządzili spółce szkodę, spółka może wystąpić z powództwem o jej naprawienie. Do wytoczenia powództwa potrzebna jest uchwała walnego zgromadzenia. Wymóg taki wynika z art. 393 pkt 2 ksh, zgodnie z którym uchwały walnego zgromadzenia wymaga postanowienie dotyczące roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej przy sprawowaniu zarządu. Jeżeli spółka nie wytoczy powództwa o naprawienie wyrządzonej jej szkody w terminie roku od dnia ujawnienia czynu wyrządzającego szkodę, każdy akcjonariusz lub osoba, której służy tytuł uczestnictwa w zyskach lub podziale majątku, może wnieść Pozew o naprawienie szkody wyrządzonej spółce. Jest to o tyle istotna regulacja, że zapobiega sytuacji, gdy spółka zostałaby pozbawiona należnego odszkodowania, bo działający w jej imieniu członkowie władz nie zechcą pociągać do odpowiedzialności swojego kolegi. Warta podkreślenia jest regulacja wynikająca z § 4 tego przepisu, albowiem jeżeli powództwo okaże się nieuzasadnione, a powód (wspólnik), wnosząc je, działał w złej wierze lub dopuścił się rażącego niedbalstwa, obowiązany jest naprawić szkodę wyrządzoną pozwanemu. Oznacza to, że jeśli akcjonariusz wnosząc pozew wiedział, że członek zarządu jest niewinny lub jeśli z łatwością mógł się o tym dowiedzieć, wówczas odpowiada za szkodę wyrządzoną członkowi zarządu bezzasadnie wytoczonym powództwem.

W przypadku wytoczenia powództwa przez akcjonariusza oraz w razie upadłości spółki, członkowie zarządu jako osoby ewentualnie obowiązane do naprawienia szkody nie mogą powoływać się na uchwałę walnego zgromadzenia udzielającą im absolutorium ani na dokonane przez spółkę zrzeczenie się roszczeń o odszkodowanie.

Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej przez członków zarządu przedawnia się z upływem trzech lat od dnia, w którym spółka dowiedziała się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jednakże w każdym przypadku roszczenie przedawnia się z upływem dziesięciu lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. W razie przedawnienia roszczenia spółka nie może już dochodzić jego zaspokojenia przed sądem.

Konkludując rozważania na temat odpowiedzialności cywilnej członków zarządu należy wskazać, iż przedstawione regulacje prawne nie naruszają praw wspólników oraz osób trzecich do dochodzenia naprawienia szkody na zasadach ogólnych.